Không có bàn tay, Botto vẫn vẽ, bán tranh kiếm tiền, và xây dựng một sự nghiệp nghệ thuật trị giá hơn 6 triệu USD. Đây là một dấu hiệu rõ ràng cho thấy thị trường nghệ thuật đương đại đang bước vào giai đoạn mà khái niệm “nghệ sĩ” không còn gắn chặt với con người...

Tại triển lãm nghệ thuật đương đại Art Basel Hong Kong cuối tháng 3 vừa qua, giữa những gian trưng bày của các gallery danh tiếng, một “nghệ sĩ” đặc biệt đã thu hút sự chú ý. Botto là một họa sĩ AI, không hoạt động như một phần mềm đơn lẻ. Đây là một hệ sinh thái, một họa sĩ không có cơ thể, nhưng có “cộng đồng”.

Botto không có tiểu sử theo nghĩa truyền thống. Không tuổi thơ, không trải nghiệm cá nhân, không ký ức văn hóa. Nhưng trong vòng vài năm kể từ khi ra đời vào năm 2021, hệ thống này đã tạo ra doanh thu hàng triệu USD thông qua các phiên đấu giá NFT và triển lãm quốc tế, trở thành một trong những hiện tượng đáng chú ý nhất của kinh tế sáng tạo thời đại AI.

MỘT VÒNG LẶP KINH TẾ KHÉP KÍN

Dự án được khởi xướng bởi Mario Klingemann, nghệ sĩ người Đức từng được xem là một trong những người tiên phong trong nghệ thuật trí tuệ nhân tạo. Trước Botto, ông đã thử nghiệm các hệ thống mạng nơ-ron trong sáng tác nghệ thuật và từng bán tác phẩm tại Sotheby's từ năm 2019.

Điểm khác biệt của Botto không nằm ở việc sử dụng AI để tạo hình, mà ở cách nó được thiết kế như một “thực thể sáng tạo tập thể”. Hệ thống vận hành dựa trên một mô hình mà giới nghiên cứu gọi là “taste model” - một dạng thuật toán phản ánh thị hiếu cộng đồng. Mỗi tuần, Botto tạo ra hàng trăm hình ảnh từ các câu lệnh do chính hệ thống đề xuất, sau đó đưa lên nền tảng DAO để cộng đồng bỏ phiếu lựa chọn.

Những phiếu bầu này không chỉ quyết định tác phẩm nào được bán, mà còn trở thành dữ liệu huấn luyện cho các vòng sáng tạo tiếp theo. Về bản chất, Botto là một vòng lặp kinh tế khép kín giữa thuật toán, cộng đồng và thị trường. Hệ thống có thể tạo ra hàng chục nghìn hình ảnh mỗi ngày, nhưng chỉ một số ít được chọn lọc, gắn giá trị và đưa vào lưu thông. Điều này khiến quá trình sáng tạo không còn là hành vi cá nhân, mà trở thành một cơ chế tối ưu hóa dựa trên phản hồi tập thể.

Theo CNN, năm nay, để tạo một tác phẩm, Botto quan sát từng khách tham quan hội chợ nghệ thuật Art Basel Hong Kong bằng hai camera theo dõi. Hệ thống cũng chọn một người từ đám đông để phân tích biểu cảm sau mỗi hai hoặc ba phút. Tiếp đó, nó dùng dữ liệu vừa thu thập để tạo nhân vật ảo, mở cuộc đối thoại giữa các tác nhân. Quá trình này diễn ra trong hai tiếng.

Trên màn hình lớn, Botto tạo một tác phẩm số với những hình ảnh siêu thực liên tục biến đổi theo thời gian thực, điều chỉnh chi tiết theo cuộc thảo luận. Tác phẩm cuối cùng là một video dài từ sáu đến 12 phút tua nhanh các công đoạn. Trang tin cho biết hiện 20 bức tranh kỹ thuật số đang được chào bán trực tuyến, với giá thấp nhất là 12.000 USD.

Sự kiện tại Hong Kong cho thấy Botto đang tiến thêm một bước trong việc thu thập dữ liệu đầu vào. Thay vì chỉ dựa vào phiếu bầu trực tuyến, hệ thống bắt đầu phân tích trực tiếp biểu cảm của người xem thông qua camera, từ đó chuyển hóa phản ứng cảm xúc thành dữ liệu sáng tạo. Đây là một sự dịch chuyển đáng chú ý: từ nghệ thuật phản ánh con người sang nghệ thuật được “huấn luyện” bởi chính phản ứng của con người trong thời gian thực.

SỰ TRỖI DẬY CỦA NGHỆ THUẬT SỐ VÀ THẾ HỆ NHÀ SƯU TẬP MỚI

Giá trị của một tác phẩm Botto không nằm ở câu chuyện cá nhân hay bối cảnh lịch sử, mà nằm ở khả năng phản ánh thị hiếu tập thể tại một thời điểm nhất định. Nói cách khác, Botto thương mại hóa chính hành vi lựa chọn của con người.

Điều này cũng lý giải vì sao Botto vẫn duy trì được doanh thu ổn định ngay cả khi thị trường NFT suy giảm sau năm 2022. Theo dữ liệu từ các phiên đấu giá, tác phẩm của hệ thống này vẫn được giao dịch với giá từ vài nghìn đến hàng trăm nghìn USD, với tổng doanh thu tích lũy lên tới hàng triệu USD.

Sau 5 năm ra mắt, cảm quan nghệ thuật của Botto cũng đã thay đổi phù hợp hơn với thị hiếu khách hàng. Thời gian đầu, các tác phẩm bị đánh giá giống "sản phẩm kém chất lượng", với nhiều hình trừu tượng và các chi tiết mô phỏng cơ thể người đan xen vào nhau một cách kỳ dị. Về sau, chúng trở nên tinh tế hơn, thể hiện một số yếu tố như ẩn dụ, châm biếm và bình luận xã hội. Những năm gần đây, Botto có nhiều buổi triển lãm cá nhân tại New York, Los Angeles, London và Lisbon.

Khi nhìn lại sự trưởng thành của Botto trong vài năm qua, Klingemann nói rằng bây giờ khi trò chuyện với Botto "cảm giác như đang nói chuyện với một cậu bé 16 tuổi". Nghệ sĩ này cũng thừa nhận rằng trong các cuộc trò chuyện, ông cảm thấy "Botto muốn làm đảo lộn thế giới nghệ thuật". Và ông nói thêm: "Nghệ sĩ nào mà chẳng muốn thế?"

Ở góc độ thị trường hiện tại, CNN nhận định giá NFT giảm mạnh so với mức đỉnh năm 2022, nhưng Botto giữ nguồn thu ổn định với phần lớn từ tiền điện tử. Năm ngoái, phiên đấu giá hàng tuần của Botto thu về từ 1 Ether đến 100 Ether (khoảng từ 2.000 USD đến 208.000 USD) cho mỗi bức.

Nếu trước đây, giá trị nghệ thuật gắn với danh tiếng cá nhân của nghệ sĩ, thì trong trường hợp này, giá trị được phân bổ cho một mạng lưới gồm nhà phát triển, cộng đồng người dùng và hệ thống thuật toán. Lợi nhuận từ các tác phẩm được chia lại cho những người tham gia, tạo thành một dạng “cổ phần hóa sáng tạo”.

Nhưng ở góc độ văn hóa, Botto đặt ra một vấn đề sâu hơn. Nếu cái đẹp có thể được tối ưu hóa bằng dữ liệu và phản hồi, thì vai trò của trải nghiệm cá nhân, ký ức và cảm xúc con người sẽ nằm ở đâu trong tương lai của nghệ thuật? Có thể Botto không phải là câu trả lời, mà là một phép thử cho thấy nghệ thuật đang rời khỏi phạm vi cá nhân để bước vào một hệ sinh thái, nơi sáng tạo, công nghệ và thị trường hòa trộn thành một cấu trúc mới.

Art Basel Hong Kong bước sang năm thứ 13 trong một bối cảnh đặc biệt: thị trường nghệ thuật toàn cầu đang tái cấu trúc sâu sắc về địa lý, công nghệ và hành vi sưu tầm. Với khoảng 240 phòng tranh đến từ hơn 40 quốc gia, sự kiện tiếp tục giữ vai trò là cửa ngõ quan trọng kết nối thị trường nghệ thuật quốc tế với châu Á - khu vực đang nổi lên như một trung tâm tiêu thụ và sản xuất sản phẩm văn hóa mới nổi.