Nghị định 46 và bài toán tổ chức kiểm tra hàng nhập khẩu

Việc Nghị định 46/2026/NĐ-CP có hiệu lực ngay từ ngày 26/1/2026, trong khi chưa có hướng dẫn chi tiết và cơ chế chuyển tiếp rõ ràng, được xác định là nguyên nhân chính khiến hàng hóa ùn ứ tại cảng, cửa khẩu vào những ngày cuối tháng 1/2026.

Theo đánh giá của các bộ, ngành liên quan, vướng mắc lớn nhất phát sinh từ quy định mới về kiểm tra nhà nước đối với hàng hóa nhập khẩu, đặc biệt là nông sản, thực phẩm.

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ MÔI TRƯỜNG KHẨN TRƯƠNG GỠ VƯỚNG

Trước đây, theo Nghị định 15/2018, công tác kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu do các bộ chuyên ngành như Y tế, Công Thương, Nông nghiệp và Môi trường trực tiếp đảm trách hoặc chỉ định. Quy trình cấp chứng nhận tương đối đơn giản, chỉ qua một bước và cho phép áp dụng các mức kiểm tra linh hoạt, từ kiểm tra giảm đến kiểm tra chặt, với tỷ lệ lấy mẫu thấp. Nhờ đó, phần lớn các lô hàng được thông quan nhanh chóng.

Tuy nhiên, Nghị định 46/2026 đã thay đổi căn bản cách thức tổ chức thực hiện. Theo quy định mới, thẩm quyền kiểm tra được giao cho Bộ Nông nghiệp và Môi trường hoặc phân cấp cho UBND cấp tỉnh chỉ định đơn vị thực hiện. Quy trình cấp chứng nhận phải trải qua ba bước gồm: UBND cấp tỉnh quyết định, đơn vị được chỉ định tiến hành lấy mẫu, sau đó UBND cấp tỉnh cấp giấy chứng nhận.

Đồng thời, tần suất và phương thức kiểm tra cũng được siết chặt hơn, với yêu cầu kiểm tra 100% hồ sơ lô hàng, nhiều trường hợp phải lấy mẫu và kiểm tra toàn bộ các chỉ tiêu công bố. Chính những thay đổi này khiến thời gian thông quan kéo dài từ 5–7 ngày, thay vì nhanh gọn như trước, dẫn tới tình trạng ùn ứ hàng hóa tại cửa khẩu.

Trước những phản ánh từ doanh nghiệp và thực tế phát sinh trong quá trình triển khai, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã khẩn trương triển khai nhiều biện pháp tháo gỡ.

Tại buổi họp báo thường kỳ sáng 5/2/2026 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, ông Lê Bá Anh, Phó Cục trưởng Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường cho biết Bộ đã huy động tối đa nguồn lực, ưu tiên bố trí các phòng thử nghiệm, tập trung phân tích và kiểm nghiệm mẫu đối với nông sản, thực phẩm nhập khẩu nhằm đẩy nhanh tiến độ thông quan, kịp thời giải phóng hàng hóa phục vụ nhu cầu Tết Nguyên đán và sản xuất trong nước.

Theo ông Lê Bá Anh, ngay sau khi Nghị định 46/2026/NĐ-CP được ban hành, Bộ trưởng và các Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã chỉ đạo quyết liệt các đơn vị trực thuộc triển khai nhiệm vụ. Nhiều cuộc họp khẩn được tổ chức, kể cả trong ngày nghỉ cuối tuần, theo hình thức trực tuyến với toàn bộ hệ thống từ trung ương đến địa phương, nhằm kịp thời hướng dẫn, tháo gỡ khó khăn. Bộ cũng phối hợp trực tiếp với các địa phương có lượng hàng hóa lớn, như Tây Ninh, để xử lý các phát sinh cụ thể tại cửa khẩu.

Tại cuộc họp Chính phủ thường kỳ ngày 4/2/2026, Thủ tướng đã chỉ đạo xây dựng ngay một nghị quyết của Chính phủ để tháo gỡ những vướng mắc trong tổ chức thực hiện Nghị định 46.

Theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, các bộ, ngành đang khẩn trương xây dựng Nghị quyết của Chính phủ nhằm tiếp tục tháo gỡ các vướng mắc trong tổ chức thực hiện Nghị định 46/2026/NĐ-CP, bảo đảm việc thi hành Luật An toàn thực phẩm vừa chặt chẽ, vừa phù hợp với thực tiễn.

Đáng chú ý, ngày 4/2/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã phối hợp với Bộ Y tế xây dựng văn bản hướng dẫn chung và tổ chức họp trực tuyến với hệ thống phòng thử nghiệm cùng các Sở Nông nghiệp và Môi trường để thống nhất cách triển khai, giảm ách tắc trong thời gian tới.

Những giải pháp này được kỳ vọng sẽ từng bước khơi thông dòng chảy hàng hóa, đồng thời rút ra bài học kinh nghiệm quan trọng trong việc xây dựng lộ trình, cơ chế chuyển tiếp và hướng dẫn thực hiện khi ban hành các chính sách mới có tác động trực tiếp đến hoạt động sản xuất, kinh doanh.

TẠM NGƯNG HIỆU LỰC NGHỊ ĐỊNH 46 ĐẾN GIỮA THÁNG 4

Chiều 5/2/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 09/2026/NQ-CP về việc tạm ngưng hiệu lực và điều chỉnh thời hạn áp dụng Nghị định số 46/2026/NĐ-CP ngày 26/01/2026 quy định chi tiết thi hành một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật An toàn thực phẩm và Nghị quyết số 66.13/2026/NQ-CP ngày 27/01/2026 quy định về công bố, đăng ký sản phẩm thực phẩm.

Cụ thể, Chính phủ quyết nghị tạm ngưng hiệu lực áp dụng Nghị định số 46/2026/NĐ-CP ngày 26/01/2026 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật An toàn thực phẩm và Nghị quyết số 66.13/2026/NQ-CP ngày 27/01/2026 của Chính phủ về công bố, đăng ký sản phẩm thực phẩm cho đến hết ngày 15/4/2026; các văn bản này sẽ tiếp tục có hiệu lực từ ngày 16/4/2026.

Thủ tướng Chính phủ yêu cầu trước ngày 16/4/2026, các Bộ: Y tế, Nông nghiệp và Môi trường, Công Thương, Tài chính, các bộ, cơ quan liên quan, Ủy ban nhân dân các cấp chịu trách nhiệm chuẩn bị đầy đủ các điều kiện cần thiết thực hiện Nghị định số 46/2026/NĐ-CP và Nghị quyết số 66.13/2026/NQ-CP.

Trước đó, ngày 3/2/2026, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã ký Công điện số 08/CĐ-TTg về việc tập trung tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong tổ chức triển khai thực hiện Nghị định số 46/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật an toàn thực phẩm, trong đó yêu cầu ban hành ngay các văn bản hướng dẫn thực hiện Nghị định số 46 về kiểm tra thực phẩm, hàng hóa xuất, nhập khẩu; khẩn trương giải tỏa tình trạng ách tắc tại một số cửa khẩu, bảo đảm thông quan kịp thời thực phẩm, hàng hóa xuất, nhập khẩu.

Tại phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 1/2026 diễn ra vào chiều 4/2/2026, Thủ tướng Phạm Minh Chính yêu cầu khẩn trương xây dựng và ban hành ngay Nghị quyết của Chính phủ để tháo gỡ các vướng mắc hiện nay liên quan đến Nghị định số 46/2026/NĐ-CP, dứt khoát không để kéo dài tình trạng này. 

Thủ tướng một lần nữa nhắc nhở các bộ ngành, cơ quan cần hết sức lưu ý yêu cầu điều hành không giật cục, khi ban hành các văn bản quy phạm pháp luật cần quy định điều khoản chuyển tiếp cụ thể.