Nghịch lý thị trường đường: Giá thế giới tăng, Việt Nam giảm

Theo Báo cáo mới nhất của Hiệp hội Mía đường Việt Nam, tháng 3/2026, ngành đường nước ta vẫn đang trong vụ ép 2025-2026, dù một số nhà máy đã phải ngừng hoạt động do cạn nguyên liệu. Tính lũy kế từ đầu niên vụ 2025-2026 đến hết ngày 31/3/2026, cả nước đã ép khoảng 7,4 triệu tấn mía, sản xuất được khoảng 700.000 tấn đường các loại.

Nguồn cung trong nước vì vậy đang ở mức khá dồi dào, không chỉ từ sản xuất vụ mới mà còn từ lượng tồn kho của vụ trước chưa tiêu thụ hết.

GIÁ ĐƯỜNG THẾ GIỚI TĂNG DO BẤT ỔN ĐỊA CHÍNH TRỊ

Trong khi thị trường trong nước trầm lắng, giá đường thế giới lại có xu hướng tăng trong tháng 3/2026. Theo thông tin từ Tổ chức Đường Quốc tế, giá đường thô và đường trắng trên thị trường kỳ hạn đều tăng do tác động từ căng thẳng địa chính trị tại khu vực Vịnh Ba Tư.

Xung đột tại khu vực này khiến giá dầu tăng mạnh, kéo theo chi phí vận chuyển tăng. Bên cạnh đó, việc giá dầu tăng cũng khiến sản xuất ethanol trở nên hấp dẫn hơn, thúc đẩy các nhà máy tại Brazil chuyển hướng sử dụng mía cho nhiên liệu sinh học thay vì sản xuất đường, tác động khiến giá đường tăng.

Theo chỉ số ISA, giá đường thô trung bình trong tháng 3 đạt 15,00 USD/pound - mức cao nhất trong 5 tháng, tăng so với 13,94 USD/pound của tháng 2/2026. Trong khi đó, giá đường trắng trung bình theo chỉ số ISO đạt 432,69 USD/tấn, cũng là mức cao nhất trong 5 tháng gần đây. 

Giá đường tại một số quốc gia trong khu vực Đông Nam Á cũng có xu hướng tăng. Tại Philippines, giá đường bán buôn tại Metro Manila tăng từ 3.354 peso/bao 50kg ngày 3/3 lên 3.407 peso vào cuối tháng 3/2026. Tại Indonesia, giá đường bình quân tăng từ 17.860 rupiah/kg lên 18.122 rupiah/kg.

Trái ngược với xu hướng tăng giá trên thế giới, thị trường đường trong nước lại đang chịu áp lực giảm giá do nguồn cung dư thừa. Ngoài sản lượng trong nước, đường nhập khẩu và đặc biệt là đường nhập lậu tiếp tục tràn vào thị trường, tạo ra sự cạnh tranh không lành mạnh.

Theo ghi nhận, giá đường nhập lậu trong tháng 3 có tăng nhẹ thêm 200-400 đồng/kg do chi phí vận chuyển tăng, nhưng vẫn đủ sức cạnh tranh và chiếm ưu thế trên thị trường.

Tình trạng buôn lậu và gian lận thương mại tiếp tục diễn biến phức tạp. Tại Tây Ninh trong tháng 3/2026, lực lượng chức năng đã phát hiện 63 bao đường không rõ nguồn gốc. Tại Đồng Tháp, cơ quan công an đã khởi tố một vụ án sản xuất đường giả với quy mô lớn, khi đối tượng sang chiết đường từ bao bì không rõ nguồn gốc sang bao bì của các doanh nghiệp uy tín để đưa ra thị trường.

Không chỉ vậy, trên các nền tảng mạng xã hội và tại các chợ đầu mối, đường “3 không” (không nhãn mác, không nguồn gốc, không hạn sử dụng) vẫn được bày bán công khai, gây rủi ro lớn cho người tiêu dùng và ảnh hưởng nghiêm trọng đến thị trường chính thống.

GIA TĂNG NHẬP KHẨU ĐƯỜNG LỎNG HFCS

Một yếu tố khác gây áp lực lên ngành đường trong nước là sự gia tăng nhập khẩu đường lỏng sirô ngô HFCS. Theo dữ liệu của Tổng cục Hải quan, trong tháng 3/2026, lượng HFCS nhập khẩu đạt 19.444 tấn. Đáng chú ý, các doanh nghiệp nhập khẩu chủ yếu là các nhà sản xuất nước giải khát - vốn từng là khách hàng tiêu thụ lớn của đường tinh luyện trong nước. Việc chuyển sang sử dụng HFCS không chỉ làm giảm nhu cầu tiêu thụ đường mía mà còn đặt ra thách thức dài hạn cho ngành.

Nhận định về tháng 4/2026, ông Nguyễn Văn Lộc - Chủ tịch Hiệp hội Mía đường Việt Nam, cho rằng thị trường sẽ tiếp tục trong tình trạng dư cung. Nguồn cung không chỉ đến từ sản xuất trong nước mà còn từ đường nhập khẩu trong khu vực ASEAN và đường nhập lậu.

Dự báo sang tháng 5/2026, tình trạng thừa cung sẽ còn trầm trọng hơn. Đường nhập lậu và đường không rõ nguồn gốc tiếp tục chiếm lĩnh thị trường, trong khi đường sản xuất trong nước gần như không có cơ hội cạnh tranh nếu tình trạng trốn thuế và gian lận thương mại không được kiểm soát.

Thực tế hiện nay cho thấy, khó khăn của ngành mía đường không chỉ đến từ yếu tố thị trường mà còn từ những bất cập trong công tác quản lý. Việc buôn lậu, trốn thuế và gian lận thương mại diễn ra công khai nhưng chưa được xử lý triệt để đang làm méo mó thị trường.

Nếu không có các biện pháp quyết liệt nhằm kiểm soát đường nhập lậu, siết chặt quản lý hóa đơn và thanh toán, ngành mía đường trong nước sẽ tiếp tục bị thu hẹp. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến doanh nghiệp mà còn tác động đến hàng triệu nông dân trồng mía.

Trong bối cảnh giá đường trong nước đang thấp hơn so với nhiều quốc gia trong khu vực như Indonesia, Philippines và Trung Quốc, việc bảo vệ sản xuất nội địa càng trở nên cấp thiết. Đây không chỉ là câu chuyện kinh tế mà còn liên quan đến an ninh lương thực và sinh kế của người dân. Việc lập lại trật tự thị trường, kiểm soát chặt chẽ đường nhập lậu và tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh sẽ là chìa khóa để ngành mía đường Việt Nam vượt qua giai đoạn khó khăn hiện nay và phát triển bền vững trong tương lai.