Nhà thầu xây dựng đang ở thế “tiến thoái lưỡng nan”

Chia sẻ tại buổi Cafe nhà thầu xây dựng quý 1/2026 (diễn ra cuối tuần qua), các doanh nghiệp cho biết sau nhiều năm bị đình trệ bởi Covid-19 cùng những vướng mắc về pháp lý, năm 2025 vừa mới khởi sắc thì bước sang 2026, các nhà thầu xây dựng đã bị bủa vây bởi nhiều áp lực “tàn khốc”.

Theo ông Trần Nhật Thành, Chủ tịch Tập đoàn Xây dựng DELTA, “từ Tết đến giờ, mới khoảng 3 tháng thôi, nhưng đối với nhà thầu, là 3 tháng xoay chuyển chóng mặt: đang ở trạng thái vui vẻ trở nên lo âu, hoảng loạn”.

NHÀ THẦU LÀM THÌ LỖ NẶNG, KHÔNG LÀM THÌ VI PHẠM HỢP ĐỒNG

Thông tin rõ hơn về thực trạng trên, ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội các nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC), cho biết nếu như một vài năm về trước, hầu hết các nhà thầu đều thiếu việc, phải cạnh tranh phá giá để có việc làm thì từ giữa năm 2025, nhờ đầu tư công, nguồn vốn FDI và các dự án bất động sản được đồng loạt tái khởi động, xây dựng mới, hầu như không doanh nghiệp nào thiếu việc.

Năm 2026, Chính phủ đã giao kế hoạch đầu tư công vốn ngân sách nhà nước cho các bộ, cơ quan Trung ương với khoảng 1 triệu tỷ đồng. Rất nhiều dự án lớn được triển khai cho nên các nhà thầu xây dựng có rất nhiều việc. Hiện, nhiều đơn vị còn phải từ chối nhận thêm hợp đồng. Tuy nhiên, trong bối cảnh này, thị trường xây dựng lại xuất hiện khó khăn “kép”.

Số lượng lớn dự án đồng loạt triển khai khiến giá cát san lấp và vật liệu biến động mạnh do nguồn cung không đủ đáp ứng cầu. Áp lực này càng gia tăng khi yếu tố bên ngoài trở nên khó lường hơn. Diễn biến địa chính trị tại Trung Đông từ đầu năm 2026 làm đứt gãy chuỗi cung ứng, đẩy giá năng lượng tăng cao, kéo theo toàn bộ chuỗi chi phí đầu vào của xây dựng – chi phí nhiên liệu vận hành máy móc thiết bị, vận chuyển, logistics và vật liệu đồng loạt “leo thang”.

 “Theo thống kê, hiện nay, không có vật liệu gì là không tăng giá, đặc biệt là những loại vật liệu liên quan đến dầu hỏa như nhựa đường đã tăng giá 35 - 37% so với cuối năm 2020, hạt nhựa ép tăng khoảng 30%... Đặc biệt, có những sản phẩm không liên quan gì đến đến dầu mỏ cũng tăng giá mạnh, như: đá xây dựng tăng khoảng 25%, cát tăng từ 300 nghìn đồng lên đến trên 400 nghìn đồng/khối… Từ đó, tạo nên cuộc khủng hoảng về giá”, ông Hiệp chia sẻ.

Về hệ lụy của thực trạng trên, ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó Tổng giám đốc công ty Trường Sơn, bày tỏ: đối với các hợp đồng trọn gói, hợp đồng đơn giá cố định (đã ký) - không thể điều chỉnh, nhà thầu làm thì lỗ nặng nhưng không làm là vi phạm hợp đồng. Còn với các loại hợp đồng khác, được điều chỉnh đơn giá song việc điều chỉnh phải phụ thuộc vào đơn giá do các địa phương công bố. Tuy nhiên, một quý các sở xây dựng mới phải công bố đơn giá một lần, có khi hết quý này mới công bố đơn giá quý trước. Hơn nữa, các đơn giá của địa phương công bố cũng thường không sát thực tế, không thể hạch toán được đủ chi phí cung ra thị trường.

“Mấu chốt nằm ở chỗ chi phí bãi đổ thải, vật liệu tăng vô lý. Ví dụ như có những dự án ở vùng đồi núi phía Bắc nhưng lại thiếu bãi thải, nhà thầu phải thỏa thuận với người dân, rồi mỗi nhà đòi một giá nên đẩy giá lên rất cao. Với nhiều loại vật liệu cũng thế, Luật Khoáng sản đã quy định về hạn mức khai thác trong khi thực tế, các dự án được triển khai rất nhiều, nhu cầu rất lớn, nhiều mỏ khai thác hết công suất nhưng không thể đáp ứng được, dẫn đến giá cả bị nâng cao. Bên cạnh đó, một số dự án trọng điểm còn được yêu cầu rút ngắn tiến độ, nên trong khi chi phí đầu vào tăng, biết làm là lỗ nhưng doanh nghiệp vẫn phải làm. Do đó, chúng tôi kiến nghị cần chính sách điều chỉnh về công suất mỏ, nhằm khắc phục tình trạng khan hiếm nguồn vật liệu. Một số dự án, hạng mục chưa cấp thiết thì nên dừng lại, chờ thời điểm phù hợp mới triển khai tiếp”, ông Tuấn Anh chia sẻ thêm.

NHU CẦU VÀ GIÁ NHÂN LỰC TĂNG ĐỘT BIẾN

Cũng theo các nhà thầu, làn sóng đầu tư công quy mô lớn cùng với sự phục hồi của xây dựng công nghiệp và hạ tầng đang tạo ra nhu cầu nhân lực tăng đột biến. Dự kiến trong năm 2026, khối lượng công việc của các nhà thầu tăng ít nhất 50% so với năm trước nhưng hiện ngành xây dựng đang rơi vào tình trạng thiếu hụt lao động trầm trọng. Hơn nữa, nguồn cung lao động chưa theo kịp tốc độ mở rộng của các đại công trường. Điều này dẫn đến tình trạng cạnh tranh nhân sự ngày càng gay gắt giữa các nhà thầu, đẩy chi phí nhân công tăng gấp 2 -3 lần, gây áp lực lên tiến độ triển khai dự án và bất ổn cho ngành xây dựng.

Lãnh đạo VACC đã đưa ra 3 nguyên nhân dẫn đến tình trạng này.

Thứ nhất, sự thay đổi của thị trường lao động trong nước, đặc biệt sau đại dịch Covid-19. Sự phát triển mạnh mẽ của những khu công nghiệp đã thu hút một lượng lớn lao động phổ thông - vốn chiếm tới 80% lực lượng của ngành Xây dựng. Thay vì làm việc vất vả, phụ thuộc thời tiết và phải đi xa, người lao động có xu hướng chuyển sang làm việc tại nhà máy gần nơi cư trú với thu nhập ổn định hơn, cho nên lao động trong ngành Xây dựng đang thiếu hụt một cách nghiêm trọng.

Thứ hai, sự cạnh tranh gay gắt về nhân lực từ các đại dự án quy mô lớn. Hiện, một số tập đoàn lớn đã đưa ra chính sách tuyển dụng hàng trăm ngàn công nhân xây dựng với mức lương từ 1-1,5 triệu đồng/ngày. Mức lương này cao hơn nhiều lần so với mặt bằng chung mà các doanh nghiệp xây dựng đang chi trả (trong khi lương mà các doanh nghiệp trả nhìn chung đã cao gấp đôi so với mức chi phí nhân công do các địa phương công bố). Từ đó, khiến lao động có tay nghề, thậm chí cả kỹ sư và nhân sự văn phòng, bị "hút" khỏi các doanh nghiệp xây dựng vừa và nhỏ. Vì thế, hầu hết nhà thầu xây dựng vốn đã thiếu người lại càng khó giữ chân và tuyển dụng thêm nhân lực.

Thứ ba, những bất cập trong cơ chế và hệ thống đào tạo. Ngành Xây dựng có tính chất công việc vất vả, môi trường làm việc khắc nghiệt, nên không còn hấp dẫn với người trẻ. Ngoài ra, ngân sách dành cho đào tạo công nhân xây dựng hiện nay không còn nên hệ thống đào tạo nghề bị thu hẹp, nhiều trường trung cấp, cao đẳng kỹ thuật đã phải đóng cửa, khiến nguồn cung nhân lực ngày càng suy giảm. Một số trung tâm dạy nghề do các doanh nghiệp mở mà chưa đóng cửa thì đào tạo ra cũng khó giữ được học viên vì đơn giá nhân công trong các dự án thấp hơn nhiều so với thực tế, khiến doanh nghiệp khó nâng lương để giữ chân người lao động và càng không thể cạnh tranh được với mức lương mà tập đoàn lớn trả.

Trong bối cảnh đó, các doanh nghiệp cho rằng, cần có những giải pháp đồng bộ như tái cấu trúc hệ thống đào tạo nghề; xem xét nhập khẩu lao động từ nước ngoài. Đặc biệt là thay đổi đơn giá nhân công một cách triệt để. Nếu không, bài toán thiếu hụt nhân lực tiếp tục là thách thức lớn đối với ngành Xây dựng.