Nới trần vốn ngoại ngành hàng không: Cần cân bằng bài toán hút vốn và lợi ích quốc gia

Tại dự thảo Nghị định về vận tải hàng không sẽ được ban hành để triển khai thi hành Luật Hàng không dân dụng Việt Nam số 130/2025/QH15, Bộ Xây dựng đề xuất cho phép nhà đầu tư nước ngoài góp vốn tối đa 49% vào các hãng hàng không Việt Nam thay vì mức trần 34% như quy định hiện hành. Thay đổi quan trọng này được quy định tại Điều 4 (Điều kiện về vốn), Mục 1, Chương II của dự thảo.

Theo cơ quan soạn thảo, việc nâng tỷ lệ vốn góp của nhà đầu tư nước ngoài là phù hợp thực tiễn hoạt động, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp mở rộng kinh doanh, thu hút thêm nguồn lực đầu tư cũng như kinh nghiệm quản lý, vận hành từ đối tác ngoại; đồng thời phù hợp với các cam kết quốc tế về mở cửa thị trường.

Cơ quan soạn thảo cũng nhận định, mức tỷ lệ tối đa 49% không làm ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát hữu hiệu của chủ thể trong nước, qua đó bảo vệ quyền lợi kinh doanh và bảo đảm khả năng ra quyết định trong những tình huống đặc biệt.

"LẰN RANH ĐỎ" TỪ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ

Tuy nhiên, khi lấy ý kiến của các bên liên quan, đã có những lo ngại về việc mở rộng tỷ lệ sở hữu nước ngoài trên nguyên tắc “sở hữu gắn với quyền kiểm soát thực chất” có thể dẫn đến rủi ro mất quyền kiểm soát hãng bay, ảnh hưởng đến chủ quyền, an ninh và lợi ích quốc gia.

Theo lý thuyết kinh tế chính trị và quản lý công, hàng không là ngành hạ tầng chiến lược, liên quan trực tiếp đến quyền khai thác và quản lý không phận quốc gia, khả năng cơ động chiến lược trong các tình huống khẩn cấp như thiên tai, dịch bệnh, quốc phòng, an ninh, đồng thời duy trì kết nối lãnh thổ, đặc biệt với các vùng sâu, vùng xa và hải đảo.

Do đó, việc hạn chế sở hữu nước ngoài trong lĩnh vực này vì vậy mang tính cấu trúc, không phải biện pháp bảo hộ mang tính tình thế.

Thông lệ phổ biến cho thấy ngay cả các thị trường hàng không tự do cao như Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc vẫn duy trì giới hạn nghiêm ngặt về quyền biểu quyết của nhà đầu tư nước ngoài và yêu cầu hãng bay phải do công dân hoặc pháp nhân trong nước “kiểm soát thực chất”. Các quốc gia này luôn đặt “lằn ranh đỏ” đối với quyền kiểm soát chiến lược. Điều này cho thấy giới hạn sở hữu nước ngoài là chuẩn mực quốc tế, không phải ngoại lệ.

Đáng lưu ý, thực tiễn vận hành và nghiên cứu chính sách đều chỉ ra, mở rộng sở hữu nước ngoài trong lĩnh vực hàng không không bảo đảm cải thiện hiệu quả kinh doanh bền vững hay chuyển giao năng lực quản trị cốt lõi. 

Khác với đầu tư tài chính thuần tuý, việc này có thể dẫn đến nguy cơ xung đột lợi ích cấu trúc. Điều này là có cơ sở thực tiễn bởi nhiều nhà đầu tư thường là các hãng hàng không hoặc quỹ đầu tư có lợi ích tại nhiều hãng hàng không.

Song song đó, khi trở thành cổ đông, nhà đầu tư ngoại thường định hướng bay theo lợi ích của hub nước ngoài, hạn chế đầu tư chiến lược có lợi nhuận thấp, hoặc gia tăng hiện tượng chuyển giá. Trong nhiều trường hợp, khi hãng gặp khủng hoảng, họ có xu hướng thu hẹp cam kết tài chính, để lại gánh nặng bảo đảm lợi ích công cộng cho Nhà nước sở tại.

THẬN TRỌNG TÌM HƯỚNG ĐI CHO VIỆT NAM

Cần biết rằng nới room cho nhà đầu tư ngoại là vấn đề từng được một số hãng hàng không nội địa đề xuất. Đơn cử, khi thực hiện tái cấu trúc vào năm 2024, Bamboo Airways có văn bản đề xuất được tăng tỷ lệ huy động vốn nước ngoài lên 49%, vì cho rằng tỷ lệ 34% không đủ hấp dẫn nhà đầu tư do cổ đông ngoại không có các quyền tham gia quyết định và quyền phủ quyết đối với các nghị quyết của đại hội cổ đông.

Tuy nhiên, Bộ Kế hoạch và Đầu tư (nay là Bộ Tài chính) cho rằng đề xuất này cần được xem xét thận trọng vì trước đây, Việt Nam đã mở cho tỷ lệ 49% (giai đoạn 2007-2016) nhưng sau đó phải điều chỉnh giảm xuống 30% (từ 1/7/2016) và tăng nhẹ lên 34% (từ năm 2020). Việc thay đổi tỷ lệ vốn sẽ tác động trực tiếp đến việc giành thị phần cho các doanh nghiệp Việt Nam.

Bộ Tài chính cũng nhấn mạnh, theo cam kết WTO, Việt Nam không cam kết mở cửa thị trường vận tải hàng không nội địa, chỉ cam kết cho phép hoạt động vận tải hàng không quốc tế thông qua việc cho phép các hãng hàng không nước ngoài được cung cấp dịch vụ tại Việt Nam thông qua văn phòng bán vé của mình hoặc các đại lý tại Việt Nam. Đây cũng là quy định phù hợp với thông lệ của ngành hàng không toàn cầu.

Bình luận về vấn đề này, GS. Trần Thọ Đạt, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo Đại học Kinh tế Quốc dân, cho biết việc nới "room ngoại" trong ngành hàng không không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật về tỷ lệ sở hữu, mà là bài toán cân bằng giữa hiệu quả kinh tế và chủ quyền quốc gia. Mở cửa là cần thiết, nhưng phải đi kèm cơ chế kiểm soát phù hợp. Trong một ngành mang tính chiến lược như hàng không, điều cốt lõi không phải là tỷ lệ vốn nước ngoài, mà là quyền quyết định thực sự thuộc về ai”.

Trong bối cảnh hội nhập, thu hút vốn đầu tư nước ngoài là chủ trương nhất quán. Tuy nhiên, đối với ngành có tính chất hạ tầng chiến lược như hàng không, việc mở cửa đầu tư luôn được xem xét thận trọng. Duy trì giới hạn sở hữu nước ngoài không xuất phát từ tư duy bảo hộ, mà là lựa chọn chính sách có cơ sở vững chắc nhằm bảo đảm quyền kiểm soát quốc gia - điều kiện tiên quyết để duy trì an ninh, chủ quyền và khả năng điều tiết vĩ mô của Nhà nước.