Không đơn thuần là "chiếc ô" che chắn, phòng vệ thương mại đóng vai trò như một mắt xích quan trọng giúp bảo vệ môi trường cạnh tranh công bằng, củng cố năng lực sản xuất trong nước và kiến tạo động lực cho tăng trưởng bền vững...

Phát biểu tại Diễn đàn Phòng vệ thương mại lần thứ ba với chủ đề “Thúc đẩy năng lực sản xuất quốc gia - kiến tạo động lực cho tăng trưởng”, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân khẳng định: "Phòng vệ thương mại không phải là công cụ hạn chế cạnh tranh, mà là giải pháp bảo vệ sự cạnh tranh công bằng, củng cố niềm tin để doanh nghiệp đầu tư, đổi mới công nghệ, duy trì việc làm và bảo đảm chuỗi cung ứng".

LÁ CHẮN “BẢO VỆ HỢP LÝ”

Thực tiễn cho thấy công tác phòng vệ thương mại của Việt Nam thời gian qua đã được triển khai chủ động trên cả hai chiều nhập và xuất khẩu. Đối với hàng hóa nhập khẩu, Việt Nam đã khởi xướng 62 vụ việc điều tra và duy trì 37 biện pháp phòng vệ thương mại. Các điều tra và áp dụng đều tuân thủ chặt chẽ quy định pháp luật cũng như cam kết quốc tế nhằm bảo vệ năng lực sản xuất nội địa.

Ở chiều ngược lại, tính đến giữa tháng 9/2026, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã phải đối mặt với 327 vụ việc điều tra từ 27 thị trường. Riêng trong 9 tháng đầu năm 2026 đã phát sinh 27 vụ việc mới, tăng hơn 4 vụ so với toàn bộ số vụ việc của cả năm 2025.

Theo nhận định từ ông Lê Sỹ Giảng, Giám đốc công ty TNHH GH Consults, các sản phẩm công nghiệp cơ bản như kim loại, hóa chất, nhựa và vật liệu xây dựng chiếm tỷ trọng lớn trong các vụ điều tra do tình trạng dư thừa công suất và cạnh tranh về giá trên toàn cầu. Bên cạnh đó, các biện pháp chống lẩn tránh, gian lận xuất xứ cùng những công cụ thương mại mới như thuế quan theo Điều 232, Điều 301 của Hoa Kỳ hay Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của EU đang tạo ra những thách thức chưa từng có đối với doanh nghiệp Việt Nam.

Ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương), nhấn mạnh phòng vệ thương mại là mắt xích giúp chuyển từ “bảo vệ hợp lý” sang “phát triển năng lực cạnh tranh”.  Hoa Kỳ và Ấn Độ là hai thành viên có số biện pháp chống bán phá giá đang áp dụng lớn nhất trong nhóm ngành nền tảng. Các nền kinh tế phát triển và đang phát triển đều sử dụng biện pháp chống bán phá giá để bảo vệ các ngành sản xuất đầu vào chiến lược.

Đồng quan điểm về bản chất công cụ, ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thươn) nhấn mạnh thị trường nội địa là một tài sản chiến lược quốc gia. Tuy nhiên, phòng vệ thương mại không phải là “chiếc ô” che chở cho doanh nghiệp khỏi quy luật cạnh tranh, bởi cạnh tranh vẫn phải là động lực chính để nâng cao năng suất.

Hiệu quả của một biện pháp phòng vệ thương mại không chỉ dừng lại ở chỉ số sụt giảm của hàng nhập khẩu, mà phải được đo lường bằng những câu hỏi thực tế từ doanh nghiệp như đơn hàng trong nước có quay trở lại, công suất nhà máy có tăng, tồn kho có giảm, doanh nghiệp có đầu tư máy móc mới và người tiêu dùng có còn đủ lựa chọn hay không.

ĐỒNG BỘ GIẢI PHÁP "3 NHÀ" 

Việt Nam là một nền kinh tế có độ mở cao, hội nhập sâu rộng, đặc biệt trong bối cảnh phòng vệ thương mại ngày càng được sử dụng phổ biến trên thế giới, Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân đề nghị công tác phòng vệ thương mại chuyển mạnh từ ứng phó sang chủ động, từ xử lý từng vụ việc sang quản trị rủi ro, với sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý nhà nước, hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp.

Mặt khác, Việt Nam cũng cần xây dựng một nền sản xuất trong nước có năng lực cạnh tranh, có khả năng thích ứng và có sức chống chịu tốt trước những biến động từ bên ngoài. Hội nhập đòi hỏi phải biết sử dụng đầy đủ và hiệu quả những công cụ hợp pháp mà hệ thống thương mại quốc tế cho phép để bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của ngành sản xuất trong nước. Trong bức tranh đó, phòng vệ thương mại có một vai trò quan trọng.

Tuy nhiên, Thứ trưởng cũng nhấn mạnh giá trị của phòng vệ thương mại không chỉ nằm ở mức thuế được áp dụng hay lượng nhập khẩu được điều chỉnh. Quan trọng hơn, một môi trường cạnh tranh công bằng sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp duy trì sản xuất, đầu tư dài hạn, đổi mới công nghệ, nâng cao năng suất và từng bước nâng cao năng lực cạnh tranh.

“Phòng vệ thương mại có thể tạo ra một “khoảng thời gian chiến lược” cho doanh nghiệp. Nhưng khoảng thời gian đó chỉ thực sự có ý nghĩa nếu doanh nghiệp tận dụng được cơ hội để phát triển. Nếu doanh nghiệp chỉ trông chờ vào sự bảo vệ của biện pháp mà không tiếp tục đổi mới công nghệ, cải thiện quản trị, giảm chi phí và nâng cao chất lượng sản phẩm thì lợi ích từ phòng vệ thương mại sẽ không thể bền vững. Tinh thần cần được xác định rõ: Bảo vệ để phát triển, chứ không phải bảo vệ để tránh cạnh tranh”, Thứ trưởng Tân nhấn mạnh.

Để phòng vệ thương mại thực sự trở thành công cụ củng cố năng lực sản xuất quốc gia, ông Chu Thắng Trung chỉ rõ từng chủ thể trong nền kinh tế cần xác định rõ vai trò và hành động sớm.

Cơ quan quản lý nhà nước đóng vai trò hoàn thiện thể chế, bảo đảm quá trình điều tra minh bạch, khách quan, đồng thời tăng cường kết nối giữa phòng vệ thương mại, hải quan, kiểm soát xuất xứ và chính sách phát triển công nghiệp nền tảng. Các hiệp hội ngành hàng đóng vai trò đầu mối xây dựng cơ sở dữ liệu ngành, theo dõi nhập khẩu và tạo sự đồng thuận khi chuẩn bị hồ sơ pháp lý.

Về phía doanh nghiệp, việc chủ động giám sát thị trường và chuẩn hóa dữ liệu kế toán là bắt buộc. Quan trọng hơn cả, doanh nghiệp cần tận dụng tối đa khoảng thời gian được bảo vệ để tập trung đầu tư, đổi mới công nghệ và nâng cao năng suất chất lượng. Lực lượng thực thi tại các địa phương cũng cần phối hợp chặt chẽ để kiểm soát gian lận xuất xứ, lẩn tránh biện pháp và xử lý nhanh các biến động bất thường.