Thay vì chỉ sử dụng Quỹ bình ổn giá để bù đắp bằng tiền mặt khi giá tăng cao, nên thành lập Quỹ dự phòng lưu thông tập trung, trích nguồn từ quỹ này để mua xăng dầu dự trữ tại các thời điểm giá thế giới xuống thấp. Khi thị trường biến động hoặc khan hiếm, Chính phủ có thể tung lượng hàng dự trữ này ra để điều tiết sản lượng và ổn định giá cả…

Trước những biến động của địa chính trị thế giới, ngành xăng dầu Việt Nam đang đứng trước những thách thức chưa từng có về nguồn cung và cơ chế điều hành.

PHỤ THUỘC LỚN VÀO NGUỒN CUNG BÊN NGOÀI NÊN NHẠY CẢM TRƯỚC CÁC CÚ SỐC

Tại Hội nghị giao ban xúc tiến thương mại với hệ thống thương vụ Việt Nam ở nước ngoài quý 1/2026, ông Bùi Ngọc Bảo, Chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam (VIPA) cho rằng trong bối cảnh giá năng lượng thế giới biến động mạnh, việc đánh giá “sức khỏe” ngành xăng dầu thông qua kim ngạch xuất nhập khẩu có thể dẫn đến những nhận định sai lệch.

"Trong ngành xăng dầu, thước đo chuẩn xác nhất phải là sản lượng. Dự báo tăng trưởng sản lượng thực tế trong những năm tới chỉ đạt khoảng 4 - 5%. Việc đặt mục tiêu tăng trưởng trên 10% về sản lượng là khó khả thi. Thực tế, kim ngạch có thể tăng rất mạnh do giá thế giới biến động 40 - 50%, nhưng lượng nhập khẩu thực tế không tăng", ông Bảo nhấn mạnh.

Hiện nay, Việt Nam vẫn đang phụ thuộc lớn vào nguồn cung bên ngoài khi phải nhập khẩu đến 70% lượng xăng dầu thành phẩm. Nếu tính chung toàn ngành năng lượng, mức nhập khẩu ròng chiếm khoảng 41%. Sự phụ thuộc này khiến thị trường trong nước trở nên nhạy cảm hơn bao giờ hết trước các cú sốc từ thị trường quốc tế.

Ngành xăng dầu đang phải đối mặt với "thử thách kép" từ rủi ro địa chính trị và áp lực chuyển đổi xanh; rủi ro từ "yết hầu" Hormuz và áp lực từ lộ trình xăng E10, tiêu chuẩn khí thải cao hơn.

"Xung đột tại khu vực eo biển Hormuz – nơi có tới 80% lượng dầu chuyển tới châu Á đi qua đang diễn biến hết sức phức tạp. Trong bối cảnh bất kỳ đối tác nào cũng có thể tuyên bố tình trạng bất khả kháng do địa chính trị, việc đảm bảo an ninh nguồn cung trở thành yêu cầu cấp thiết", ông Bảo cảnh báo.

Ngoài ra, theo lộ trình, tháng 6 tới Việt Nam sẽ chuyển dịch sang xăng E10. Điều này đồng nghĩa với việc phải gia tăng sản lượng Ethanol nhập khẩu thêm khoảng 600.000 – 700.000 tấn. Đáng chú ý, nguồn cung Ethanol hiện chủ yếu đến từ Hoa Kỳ và Brazil, tạo ra một áp lực mới lên kế hoạch kim ngạch nhập khẩu.

Bên cạnh đó, việc áp dụng tiêu chuẩn khí thải cao hơn (Euro 4, Euro 5) khiến nhu cầu sản phẩm cao cấp tăng mạnh. Trong khi đó, nhà máy lọc dầu Dung Quất dự kiến phải đến năm 2028 mới hoàn tất nâng cấp để đáp ứng các tiêu chuẩn này. Hệ quả là trong vài năm tới, lượng xăng dầu chất lượng cao nhập khẩu sẽ tiếp tục tăng mạnh để bù đắp khoảng trống sản xuất trong nước.

HƯỚNG TỚI HỆ THỐNG DỰ TRỮ ĐA TẦNG

Trước những biến động "tính bằng giờ" của giá dầu thế giới, cơ chế điều hành giá xăng dầu trong nước đã có những bước chuyển mình quan trọng. Ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), cho biết Thủ tướng Chính phủ đã cho phép một cơ chế điều hành giá linh hoạt hơn hẳn so với trước đây. Thay vì cứng nhắc điều hành hàng tuần vào thứ Năm, hiện nay nếu giá thế giới biến động bất thường trên 7%, Bộ Công Thương sẽ xem xét điều chỉnh ngay từng ngày.

“Trong những ngày qua, việc điều hành giá đã bám rất sát thị trường thế giới. Với mức trích Quỹ bình ổn 4.000 đồng/lít xăng và 5.000 đồng/lít dầu diesel, giá xăng dầu trong nước đã dần ổn định. Điều này tạo động lực cho doanh nghiệp nhập khẩu và quan trọng là giúp người dân bớt hoang mang, giảm tâm lý tích trữ", ông Linh chia sẻ.

Tuy nhiên, ông Linh cũng thừa nhận những khó khăn về nguồn lực khi Quỹ Bình ổn giá hiện chỉ còn khoảng hơn 5.600 tỷ đồng. Với mức chi dùng hiện tại, quỹ chỉ có thể cầm cự liên tiếp trong khoảng 15 ngày. Do đó, Bộ Công Thương đang phối hợp với Bộ Tài chính trình Thủ tướng phương án ứng trước hoặc dự phòng ngân sách, đồng thời kiến nghị giảm thuế bảo vệ môi trường để có thêm công cụ bình ổn giá.

Từ góc độ hiệp hội, ông Bảo cho rằng 95% doanh nghiệp xăng dầu đang nỗ lực duy trì chuỗi cung ứng nhưng gặp khó vì chính sách thiếu tính dài hạn. Do đó, Chủ tịch VIPA kiến nghị ổn định thuế nhập khẩu xăng dầu ở mức 0% (tương đương mức thuế AFTA trong ASEAN) một cách dài hạn thay vì các chính sách ngắn hạn.

Ông Bảo phân tích: "Việc duy trì mức thuế 7% như hiện nay thực tế không mang lại nguồn thu cho ngân sách, vì doanh nghiệp sẽ né nhập khẩu từ các khu vực này, đồng thời gây khó khăn cho việc đàm phán hợp đồng dài hạn với đối tác quốc tế".

Đồng thời, bãi bỏ thuế nhà thầu tại kho ngoại quan. Bởi theo lãnh đạo VIPA, việc duy trì mức thuế nhà thầu 1% tại các kho ngoại quan bị coi là không phù hợp với thông lệ quốc tế. Chính sách này vô hình trung cản trở các nhà đầu tư nước ngoài đưa hàng về dự trữ tại Việt Nam, làm giảm năng lực dự phòng quốc gia.

Đặc biệt, cần thành lập Quỹ dự phòng lưu thông tập trung bằng "hàng" thay vì "tiền". Đây là kiến nghị đột phá nhất của VIPA. Theo đó, thay vì dùng Quỹ Bình ổn giá để bù giá bằng tiền như hiện nay, ông Bảo đề xuất trích nguồn từ Quỹ dự phòng lưu thông tập trung để mua xăng dầu thực tế dự trữ vào những thời điểm giá thế giới xuống thấp (ví dụ mức 60 USD/thùng).

"Quỹ dự phòng lưu thông tập trung do Bộ Công Thương quản lý sẽ là công cụ hữu hiệu để điều tiết thị trường bằng hàng hóa thực tế khi có biến động cung - cầu. Khi thị trường khan hiếm, Chính phủ tung lượng hàng dự trữ này ra sẽ có ý nghĩa thiết thực hơn nhiều so với việc chỉ chi tiền bù giá", ông Bảo khẳng định.

Đồng quan điểm về việc nâng cao năng lực dự trữ, ông Trần Hữu Linh cho biết Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo các bộ, ngành sớm xây dựng phương án mới về dự trữ xăng dầu.

Chiến lược này sẽ tập trung vào ba trụ cột chính: Xây dựng thêm hệ thống kho bãi và nguồn hàng dự trữ chiến lược tại các doanh nghiệp nhà nước; tăng cường kiểm soát để đảm bảo doanh nghiệp đầu mối duy trì dự trữ 20 ngày và doanh nghiệp phân phối duy trì 5 ngày theo đúng quy định; tính toán phương án dự trữ ngay trên thị trường thế giới để chủ động nguồn dầu thô và chế phẩm khi có xung đột xảy ra.