Nắng nóng gay gắt kéo dài cùng mực nước sông Danube sụt giảm kỷ lục đang đẩy nhiều quốc gia Trung và Đông Nam Âu vào một cuộc khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng. Trong khi Hungary và Romania chật vật cắt giảm sản xuất để ứng phó, những quốc gia như Bulgaria lại cho thấy sự chuẩn bị vượt trội nhờ chiến lược hạ tầng năng lượng hiện đại…

Sự khắc nghiệt của thời tiết đang hiện hữu rõ nét trên khắp Trung và Đông Nam Âu: những lòng sông lớn thu hẹp thành dòng suối nhỏ, mặt đường nhựa biến dạng dưới sức nóng kỷ lục, và vô số cánh đồng nông nghiệp cháy khô. Lượng mưa thiếu hụt nghiêm trọng trong nhiều tháng liền kết hợp với các đợt sóng nhiệt mùa hè đang giáng một đòn nặng nề vào hạ tầng kỹ thuật lẫn nền kinh tế toàn khu vực.

Trong ngành nông nghiệp, tổn thất đã được dự báo từ trước khi sản lượng các cây trồng chủ lực như ngô và hướng dương sụt giảm sâu dưới mức trung bình. Giao thông vận tải - đặc biệt là đường thủy - liên tục đứt gãy do tàu thuyền không thể lưu thông. Nhưng đáng lo ngại nhất, đợt hạn hán lịch sử này đã kích hoạt một cuộc khủng hoảng điện năng chưa từng có, buộc hàng loạt tập đoàn công nghiệp lớn phải thu hẹp hoặc dừng sản xuất do sông Danube - "mạch máu" năng lượng của khu vực - cạn nước ở mức nguy hiểm.

HUNGARY VÀ ROMANIA CHẬT VẬT TRONG TÂM BÃO KHỦNG HOẢNG

Hệ quả trực tiếp từ việc sông Danube cạn nước là nhà máy điện hạt nhân Paks - nằm ở phía nam Budapest - phải cắt giảm công suất xuống chỉ còn khoảng 12%. Nguyên nhân do không đủ nước làm mát và nhiệt độ nước sông quá cao, vượt ngưỡng an toàn vận hành. Paks là "trái tim" năng lượng của Hungary, đóng góp tới 50% sản lượng điện nội địa và đáp ứng một phần ba nhu cầu tiêu thụ toàn quốc. Nếu mực nước tiếp tục giảm, nhà máy sẽ phải đóng cửa hoàn toàn. Do đặc thù kỹ thuật, việc khởi động lại Paks cần rất nhiều thời gian, đồng nghĩa với việc Hungary sẽ phải phụ thuộc vào nguồn điện nhập khẩu đắt đỏ trong nhiều tuần tới.

Trước tình hình khẩn cấp, Chính phủ Hungary đã phải kêu gọi các doanh nghiệp lớn tiết kiệm điện. Hàng loạt "ông lớn" sản xuất như tập đoàn ô tô Audi Gyor hay tập đoàn dầu khí MOL đã phải chủ động giảm công suất. Cuộc khủng hoảng lộ rõ điểm yếu cố hữu trong cơ cấu năng lượng của Hungary: dù có công sở điện mặt trời đáng kể nhưng lại thiếu hệ thống lưu trữ, quá ít nhà máy điện khí hiện đại và năng lực điện gió, thủy điện gần như không đáng kể.

Tương tự, Romania cũng đang trải qua cơn khủng hoảng năng lượng gay gắt. Nhà máy điện hạt nhân Cernavoda, đơn vị cung cấp khoảng 20% lượng điện quốc gia, đã phải ngừng hoạt động 1 trong 2 lò phản ứng công suất 700 MW. Để giải cứu nhà máy, chính quyền Romania thậm chí phải tiến hành nổ mìn phá đá ngầm và đổ hàng chục tấn đá xuống sông nhằm đổi hướng dòng chảy, dẫn thêm nước về nhánh sông nơi đặt nhà máy Cernavoda.

Không chỉ điện hạt nhân, nguồn thủy điện - vốn chiếm một phần năm sản lượng điện Romania (chủ yếu từ đại thủy điện Iron Gate) - cũng rơi vào tình trạng "tê liệt". Các tập đoàn ô tô như Dacia hay Ford Romania đã phải cắt giảm sản xuất, trong khi Chính phủ cân nhắc ban hành sắc lệnh khẩn cấp yêu cầu các nhà máy lớn tạm dừng hoạt động.

SỰ PHÂN HÓA RÕ RỆT GIỮA CÁC QUỐC GIA VEN SÔNG

Cùng chịu tác động từ điều kiện thời tiết bất lợi trên lưu vực sông Danube, nhưng mức độ ảnh hưởng giữa các quốc gia lại có sự phân hóa lớn, phụ thuộc vào cơ cấu nguồn điện và công nghệ làm mát.

Tại Serbia, cơ cấu năng lượng kém linh hoạt khiến nước này chịu tổn thất không nhỏ. Với 65% sản lượng điện phụ thuộc vào nhiệt điện than và 25% từ thủy điện, Serbia đang bị giáng đòn đôi: hai nhà máy thủy điện Iron Gate chỉ hoạt động với một phần nhỏ công suất, trong khi các nhà máy nhiệt điện than Kostolac A và B phải hạ tải vì thiếu nước làm mát từ sông Danube. Bên cạnh đó, việc vận chuyển than và sản phẩm hóa dầu bằng đường thủy bị ngưng trệ nghiêm trọng do tàu thuyền chỉ có thể chở một phần nhỏ tải trọng.

Ngược lại, Slovakia và Áo lại tỏ ra vững vàng hơn nhờ thiết kế hạ tầng thông minh:

Slovakia: Mặc dù 60% sản lượng điện đến từ hạt nhân, hai nhà máy Bohunice và Mochovce của nước này lại nằm trên các dòng sông nhỏ và sử dụng công nghệ tháp làm mát tuần hoàn kín. Công nghệ này giải phóng nhiệt chủ yếu qua sự bay hơi thay vì xả trực tiếp nước nóng ra sông như hệ thống làm mát một lần (once-through) của Hungary hay Romania. Nhờ đó, lượng nước sông cần tiêu thụ ít hơn rất nhiều. Dù nhà máy thủy điện Gabcikovo trên sông Danube bị giảm sản lượng, Slovakia vẫn chưa ghi nhận sự gián đoạn sản xuất công nghiệp đáng kể nào.

Áo: Quốc gia này phụ thuộc 60% vào thủy điện nhưng ít bị tổn thương hơn nhờ sở hữu hệ thống các nhà máy thủy điện tích năng lòng hồ (storage and pumped-storage) thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thủy điện trên sông (run-of-river). Nước được tích trữ chủ động trong các hồ chứa giúp Áo duy trì phát điện ổn định trong các đợt hạn hán kéo dài.

BULGARIA VÀ BÀI HỌC VỀ HẠ TẦNG LƯU TRỮ NĂNG LƯỢNG

Trái ngược hoàn toàn với khung cảnh chật vật của các nước láng giềng, Bulgaria nổi lên như một điểm sáng về khả năng tự chủ và chống chịu trước khủng hoảng thời tiết.

Nhà máy điện hạt nhân Kozloduy của Bulgaria (đóng góp 40% sản lượng điện toàn quốc) cũng nằm trên sông Danube, nhưng nhờ công nghệ làm mát được thiết kế tối ưu cho điều kiện nước thấp, nhà máy vẫn duy trì vận hành gần như 100% công suất. Bên cạnh đó, Bulgaria chỉ phụ thuộc một phần rất nhỏ vào thủy điện và đã đẩy mạnh đầu tư bùng nổ vào năng lượng mặt trời và điện gió trong những năm gần đây.

Tính đến nay, Bulgaria đã đưa vào vận hành hệ thống lưu trữ có tổng công suất 3,4 GW với dung lượng đạt 8,6 GWh. Con số này tương đương 16% tổng công suất phát điện lắp đặt của toàn bộ hệ thống điện quốc gia - một tỷ lệ cao vượt trội, chưa có quốc gia nào trên thế giới đạt được.

Nhờ dung lượng lưu trữ khổng lồ này, Bulgaria có thể dễ dàng điều tiết, bù đắp thiếu hụt nguồn cung vào giờ cao điểm mà không cần phải nhập khẩu điện đắt đỏ từ bên ngoài. Thành công này không chỉ giúp duy trì sự ổn định cho nền kinh tế nội địa mà còn đưa Bulgaria trở thành trung tâm điều phối, ổn định lưới điện và định hình lại thị trường năng lượng cho toàn bộ khu vực Đông Nam Âu.

Thực trạng phân hóa tại Trung và Đông Nam Âu cho thấy, khủng hoảng thời tiết không còn là rủi ro tạm thời mà đã trở thành bài toán chiến lược dài hạn. Cuộc đua chuyển dịch năng lượng giờ đây không chỉ nằm ở việc mở rộng công suất tái tạo, mà cốt lõi là năng lực lưu trữ và tính linh hoạt của hạ tầng - nơi những quốc gia chủ động như Bulgaria đang tạo ra sự khác biệt sinh tử cho nền kinh tế.