Tăng trưởng kinh tế toàn cầu đang phụ thuộc vào vay nợ

Trong bối cảnh các cú sốc kinh tế liên tiếp xảy ra, từ đại dịch Covid-19 đến chiến tranh thương mại và căng thẳng địa chính trị, nhiều quốc gia đã buộc phải từ bỏ các kế hoạch tiết kiệm ngân sách và thay vào đó, triển khai các gói kích thích tài khóa quy mô lớn để duy trì đà tăng trưởng.

Theo tờ báo Wall Street Journal, thực tế này đã dẫn đến tình trạng chính phủ phải vay nợ không ngừng để rót vào các chương trình chi tiêu công và thâm hụt ngân sách ngày càng phình to.

KINH TẾ TĂNG TỐC NHỜ CHI TIÊU CÔNG

Trong năm 2026 này, tăng trưởng kinh tế toàn cầu sẽ tiếp tục dựa nhiều vào chi tiêu công. Tại châu Âu, Mỹ và một số khu vực ở châu Á - nơi các khoản đầu tư hàng nghìn tỷ USD vào trí tuệ nhân tạo (AI) đang thúc đẩy nhu cầu - việc chính phủ chi tiêu mạnh tay được dự báo sẽ tạo cú huých cho tăng trưởng kinh tế và tạo công ăn việc làm ngay trong ngắn hạn.

Một báo cáo của ngân hàng JPMorgan Chase nhận định tăng trưởng toàn cầu có thể tăng tốc lên mức 3% hàng năm trong 6 tháng tới nhờ vào các biện pháp kích thích này. Tuy nhiên, các nhà kinh tế cảnh báo rằng đây có thể là một chiến lược rủi ro khi lãi suất tăng cao.

Tại Nhật Bản, lợi suất trái phiếu chính phủ dài hạn đã tăng lên mức cao kỷ lục sau khi Thủ tướng Sanae Takaichi công bố kế hoạch tăng chi tiêu và cắt giảm thuế tiêu dùng trước cuộc bầu cử sớm vào tháng tới. Làn sóng bán tháo trái phiếu chính phủ Nhật đã lan rộng ra các thị trường toàn cầu, đẩy lợi suất trái phiếu Mỹ tăng theo. Ông Neil Shearing, nhà kinh tế trưởng tại công ty Capital Economics ở London, cho rằng đây là một dấu hiệu cảnh báo về những điểm yếu đang âm ỉ dưới bề mặt của các nền kinh tế phát triển, bao gồm nhu cầu yếu từ khu vực tư nhân và tăng trưởng năng suất kém.

Tại Mỹ và Đức, nền kinh tế lớn nhất và lớn thứ ba thế giới, các biện pháp kích thích tài khóa được dự báo sẽ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế thêm khoảng 1 điểm phần trăm trong năm nay. Tại Nhật Bản, nền kinh tế lớn thứ tư thế giới, các biện pháp này sẽ thúc đẩy tăng trưởng thêm nửa điểm phần trăm. Trung Quốc được cho là sẽ duy trì tổng thâm hụt ngân sách ở mức gần 9% tổng sản phẩm trong nước (GDP) năm thứ hai liên tiếp, gấp đôi so với tốc độ tăng trưởng kinh tế được dự báo của nước này.

Xu hướng các chính phủ tăng chi tiêu nhằm giải quyết thách thức kinh tế đang ngày càng gia tăng. Các chính trị gia đang tìm cách hỗ trợ các công ty có mô hình kinh doanh bị đe dọa bởi AI, thuế quan của Mỹ và hàng hóa xuất khẩu được trợ cấp của Trung Quốc. Nhiều quốc gia cũng đang chi tiêu mạnh tay cho quốc phòng trong một thế giới ngày càng bất ổn, thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang năng lượng sạch hơn, hoặc chăm sóc dân số đang già hóa nhanh chóng.

Trước đây, việc chi tiêu lớn như vậy sẽ đồng nghĩa với tăng thuế chứ không chỉ thâm hụt ngân sách gia tăng. Nhưng các nhà lãnh đạo ngày nay không muốn đưa hóa đơn cho cử tri. Thâm hụt ngân sách của chính phủ trung bình là 4,6% GDP ở các nền kinh tế phát triển và 6,3% GDP ở các thị trường mới nổi vào năm ngoái, tăng từ mức tương ứng 2,6% và 4% của một thập kỷ trước - theo dữ liệu của Quỹ tiền tệ Quốc tế (IMF).

Tại Mỹ, thâm hụt ngân sách được dự báo sẽ tăng lên mức 6% GDP trong năm nay, một phần phản ánh nỗ lực giữ mức thuế thấp. Ngân hàng Goldman Sachs dự báo nền kinh tế Mỹ sẽ tăng trưởng 2,5% trong năm nay, tăng từ khoảng 2% năm ngoái, khi tác động tiêu cực từ thuế quan nhường chỗ cho sự thúc đẩy từ việc cắt giảm thuế.

Tại Đức, gói chi tiêu hàng nghìn tỷ euro cho quốc phòng và cơ sở hạ tầng được kỳ vọng sẽ hỗ trợ tăng trưởng, nhưng thuế ở nước này đã thuộc vào hàng cao nhất thế giới phát triển và việc tăng thuế thêm có thể làm suy yếu triển vọng tăng trưởng.

Tuy nhiên, nợ công của Đức tương đối thấp là một ngoại lệ. Sau khi bùng nổ trong đại dịch và thu hẹp phần nào nếu xét theo tỷ lệ so với GDP, mức nợ công toàn cầu được dự báo sẽ vượt quá 100% GDP toàn cầu vào năm 2029, mức cao nhất kể từ năm 1948 - theo một báo cáo của IMF vào tháng 10.

MỐI LO VỀ TIỀN LÃI NỢ CÔNG

Thị trường trái phiếu chính phủ Anh đã ồ ạt bán tháo khi cựu Thủ tướng Anh Liz Truss đề xuất cắt giảm thuế mà không có nguồn bù đắp vào cuối năm 2022, cuối cùng dẫn đến việc bà phải từ chức. Lợi suất trái phiếu chính phủ Pháp đã tăng trong hai năm qua khi chính phủ của Tổng thống Emmanuel Macron gặp khó khăn trong việc thông qua kế hoạch ngân sách. Tuy nhiên, đến nay, cuộc khủng hoảng nợ công khu vực đồng euro năm 2010 chưa lặp lại.

Trên thực tế, các chính phủ đã học được một bài học trong đại dịch rằng việc tăng chi tiêu công đáng kể không đi kèm với các vấn đề ngay lập tức - theo ông Ricardo Reis, giáo sư kinh tế tại Trường Kinh tế London. Mặc dù lạm phát cao hơn gây tổn hại cho người tiêu dùng, nhưng lạm phát tăng lại làm cho nợ công trở nên dễ quản lý hơn trong ngắn hạn.

Việc các chính phủ chi tiêu mạnh tay cho thấy cho một sự thay đổi chiến lược. Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, nhiều quốc gia, đặc biệt là ở châu Âu, đã thắt lưng buộc bụng để trấn an các nhà đầu tư. Ngày nay, các nhà lãnh đạo nhận thấy rằng thắt lưng buộc bụng không chỉ không được lòng cử tri mà còn dẫn đến quân đội yếu kém và cơ sở hạ tầng cũ kỹ.

Cuộc chiến tranh giữa Nga và Ukraine đã kích hoạt một làn sóng chi tiêu quân sự, không chỉ ở châu Âu.

Quốc hội Canada vào tháng 11 đã phê duyệt 140 tỷ đôla Canada - tương đương khoảng 100 tỷ USD - chi tiêu mới trong 5 năm tới, được Thủ tướng Mark Carney ca ngợi là một "khoản đầu tư thế hệ" để giúp Canada củng cố nền kinh tế quốc gia trước thuế quan của Mỹ. Kế hoạch này bao gồm nâng cấp các cảng biển và cơ sở hạ tầng thương mại khác với mục tiêu tăng gấp đôi xuất khẩu của Canada sang các thị trường ngoài Mỹ trong thập kỷ tới. Thâm hụt ngân sách sẽ tăng lên khoảng 2,5% GDP trong năm tài khóa 2025-26 từ 1,6% của một năm trước đó.

Tại Nhật Bản, Chính phủ đã công bố gói kích thích tài chính trị giá 2,8% GDP vào tháng 11 nhằm giảm bớt chi phí sinh hoạt cao và kích thích đầu tư và chi tiêu quân sự. Trên khắp châu Âu, ngay cả các đảng cực hữu nổi dậy từng chủ trương thận trọng tài khóa cũng đang giành được lợi thế với những cam kết chi tiêu nhiều hơn. Trong đó, Đảng Mặt trận Quốc gia cực hữu của Pháp phản đối việc tăng tuổi nghỉ hưu và Đảng Sự lựa chọn thay thế của Đức muốn tăng phúc lợi hưu trí.

Tại Mỹ, thâm hụt ngân sách lớn dai dẳng phản ánh cả chi tiêu mạnh tay cho an sinh xã hội và nỗ lực giảm thuế của chính quyền Tổng thống Donald Trump. Mặc dù việc vay mượn của liên bang nhiều hơn dẫn đến lãi suất cao, nhưng bà Wendy Edelberg, cựu kinh tế trưởng tại Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ (CBO) cho rằng các nhà đầu tư trái phiếu vẫn tin Mỹ đủ giàu để đảm bảo cho khoản nợ của mình, đặc biệt là khi thuế suất của nước này tương đối thấp.

Tuy nhiên, khi đợt lạm phát cao trong những gần đây buộc các ngân hàng trung ương phải tăng lãi suất, đẩy chi phí vay lên cao, đó là một lời nhắc nhở rằng nợ chính phủ có thể tăng vọt. Các khoản thanh toán lãi suất đối với nợ quốc gia của Mỹ đã tăng hơn gấp đôi trong 4 năm qua. Tại Đức và Nhật Bản, chi phí của nợ chính phủ đã tăng gần gấp đôi trong 4 năm.

Khi chi phí của việc vay nợ để chi tiêu trở nên tốn kém hơn, một số chính phủ rốt cục có thể phải tăng thuế hoặc giảm chi tiêu. Ngòi nổ có thể là sự suy giảm niềm tin của nhà đầu tư rằng các chính phủ có khả năng trả nợ, hoặc thậm chí là đánh giá lại về lợi ích kinh tế của AI - theo ông Maurice Obstfeld, cựu kinh tế trưởng IMF.

"Tôi cảm thấy hơi lo. Hóa đơn tiền lãi nợ công đang ở mức rất cao trong bất kỳ so sánh lịch sử nào”, ông nói với Wall Street Journal.