Tình trạng doanh nghiệp "chẻ" thu nhập của người lao động để không tính đóng bảo hiểm

Báo cáo Lương và Thị trường lao động năm 2026 của Navigos Group (tập đoàn cung cấp dịch vụ tuyển dụng nhân sự) dựa trên dữ liệu khảo sát của hơn 1.600 ứng viên/người lao động đang làm việc tại Việt Nam, cho thấy vẫn còn khoảng cách giữa mức lương đóng bảo hiểm xã hội và mức lương thực nhận của người lao động.

Theo kết quả khảo sát, phần lớn người lao động Việt Nam (43,14%) được doanh nghiệp đóng bảo hiểm xã hội dựa trên một mức lương cố định thấp hơn thu nhập thực tế, trong khi 38,3% cho biết được đóng bảo hiểm xã hội trên toàn bộ thu nhập gộp hằng tháng. Sự chênh lệch này phản ánh các cách thức áp dụng căn cứ đóng bảo hiểm xã hội khác nhau giữa các doanh nghiệp.

Một số doanh nghiệp lựa chọn đóng bảo hiểm xã hội trên mức lương thấp hơn để tối ưu chi phí lao động, giảm tổng nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội, hoặc duy trì tính cạnh tranh chi phí trong bối cảnh thị trường còn nhiều áp lực.

Bên cạnh đó, 10,68% người lao động chỉ được đóng bảo hiểm xã hội trên mức lương tối thiểu vùng, và 4,78% không được đóng bảo hiểm xã hội, cho thấy vẫn tồn tại tình trạng chưa tuân thủ đầy đủ quy định pháp luật tại một bộ phận doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ hoặc nhóm lao động phi chính thức.

“Việc đóng bảo hiểm xã hội không đúng với thu nhập thực tế có thể phát sinh từ hạn chế về ngân sách, thiếu hiểu biết pháp luật hoặc chủ đích giảm chi phí vận hành”, báo cáo nêu.

Navigos Group nhận xét, mức độ tuân thủ chính sách bảo hiểm xã hội giữa các doanh nghiệp vẫn chưa đồng đều. Việc đa số người lao động không được đóng bảo hiểm xã hội trên thu nhập thực tế dẫn đến khoảng cách đáng kể giữa mức lương thực nhận và quyền lợi được ghi nhận trên sổ bảo hiểm xã hội. Điều này làm giảm mức hưởng của người lao động ở nhiều chế độ như ốm đau, thai sản, hưu trí và trợ cấp thất nghiệp, đồng thời gia tăng rủi ro an sinh trong dài hạn.

Theo Cục Tiền lương và Bảo hiểm xã hội (Bộ Nội vụ), Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 và các Nghị định hướng dẫn, đều có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, đã quy định tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người lao động thuộc đối tượng thực hiện chế độ tiền lương do người sử dụng lao động quyết định là tiền lương tháng, bao gồm:

Mức lương theo công việc hoặc chức danh tính theo thời gian (theo tháng) của công việc hoặc chức danh theo thang lương, bảng lương do người sử dụng lao động xây dựng theo quy định tại Điều 93 của Bộ luật Lao động, được thỏa thuận trong hợp đồng lao động.

Các khoản phụ cấp lương để bù đắp yếu tố về điều kiện lao động, tính chất phức tạp công việc, điều kiện sinh hoạt, mức độ thu hút lao động mà mức lương chưa được tính đến, hoặc tính chưa đầy đủ, được thỏa thuận trong hợp đồng lao động.

Các khoản bổ sung khác xác định được mức tiền cụ thể cùng với mức lương, được thỏa thuận trong hợp đồng lao động và trả thường xuyên, ổn định trong mỗi kỳ trả lương.

Tuy nhiên, trên thực tế, cơ quan quản lý vẫn ghi nhận có tình trạng doanh nghiệp "chẻ" thu nhập, tách phụ cấp sang phúc lợi khác để không phải tính đóng bảo hiểm xã hội cho người lao động. Nhiều doanh nghiệp tồn tại ba loại thu nhập, đó là thu nhập làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội, thu nhập để quyết toán và thu nhập thực tế.

Thu nhập để làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội luôn ở mức thấp nhất, bằng mức lương tối thiểu vùng, cộng 7% đối với lao động đã qua đào tạo nghề và cộng thêm 5% hoặc 7% đối với lao động làm nghề hoặc công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm hoặc đặc biệt nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm.

Do vậy, mức tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc hiện vẫn còn khoảng cách nhất định so với tiền lương thực tế của người lao động. Điều này sẽ ảnh hưởng nhất định đến việc thụ hưởng các chế độ bảo hiểm xã hội, đặc biệt là mức hưởng lương hưu khi về già. Lý do mức hưởng được tính trên mức tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội của người lao động.