Trung Quốc: Lộ trình chuyển đổi năng lượng xanh đến 2030

Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 (2026-2030) công bố trong bối cảnh Trung Quốc đang bước vào giai đoạn bản lề của quá trình chuyển đổi năng lượng và thực hiện cam kết khí hậu quốc tế: đạt đỉnh phát thải CO₂ trước năm 2030 và tiến tới trung hòa carbon vào năm 2060. Vì vậy, kế hoạch này không chỉ là tài liệu kinh tế mà còn là bản thiết kế chiến lược cho quá trình chuyển đổi xanh của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, theo đánh giá của Carbon Brief.

Trong dự thảo vừa công bố tại kỳ họp “Lưỡng hội” ở Bắc Kinh đầu tháng 3/2026, Chính phủ Trung Quốc xác định 3 nhóm mục tiêu quan trọng gồm: Phát triển kinh tế ổn định, duy trì tăng trưởng GDP trong phạm vi hợp lý; Chuyển đổi xanh và giảm phát thải carbon, với mục tiêu giảm cường độ phát thải CO₂; Đảm bảo an ninh năng lượng, thông qua nâng cao năng lực sản xuất và cung ứng năng lượng quốc gia. Sự kết hợp giữa 3 mục tiêu này cho thấy logic phát triển đặc trưng của Trung Quốc: chuyển đổi năng lượng không thể tách rời ổn định kinh tế và an ninh năng lượng.

CHUYỂN ĐỔI XANH TRỞ THÀNH TRỤ CỘT PHÁT TRIỂN

Một điểm đáng chú ý của Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 là việc đặt chuyển đổi xanh vào trung tâm chiến lược phát triển quốc gia. Nếu như trong các kế hoạch trước đây, các nội dung về môi trường chủ yếu gắn với quản lý tài nguyên và kiểm soát ô nhiễm thì trong kế hoạch mới, chuyển đổi xanh được gắn trực tiếp với tái cấu trúc mô hình tăng trưởng kinh tế.

Chương về môi trường và khí hậu trong kế hoạch nhấn mạnh mục tiêu “thúc đẩy chuyển đổi toàn diện sang phát triển xanh và xây dựng Trung Quốc tươi đẹp”. Nội dung này cho thấy sự chuyển biến trong tư duy chính sách: biến đổi khí hậu không còn chỉ là thách thức môi trường mà còn là động lực đổi mới công nghệ và nâng cấp công nghiệp.

Trong giai đoạn 2021-2025, Trung Quốc đã đạt được bước tiến đáng kể trong phát triển năng lượng sạch. Công suất điện gió và điện mặt trời tăng nhanh đến mức tổng công suất điện sạch đã vượt công suất nhiên liệu hóa thạch. Điều này tạo nền tảng quan trọng để Trung Quốc tiếp tục mở rộng hệ thống năng lượng ít carbon trong thập niên tới.

Một chỉ tiêu quan trọng trong kế hoạch là giảm 17% cường độ phát thải CO₂ (carbon intensity) trong giai đoạn 2026-2030. Cường độ carbon được đo bằng lượng CO₂ phát thải trên mỗi đơn vị GDP, phản ánh mức độ “carbon hóa” của nền kinh tế.

Việc sử dụng chỉ tiêu cường độ carbon thay vì mục tiêu giảm phát thải tuyệt đối phản ánh cách tiếp cận đặc thù của Trung Quốc. Trong giai đoạn phát triển hiện nay, nền kinh tế vẫn tiếp tục tăng trưởng nhanh, do đó phát thải tổng thể có thể chưa giảm ngay lập tức. Thay vào đó, Trung Quốc lựa chọn giảm lượng phát thải trên mỗi đơn vị sản lượng, qua đó từng bước tách tăng trưởng kinh tế khỏi phát thải carbon.

Tuy nhiên, một thay đổi đáng chú ý là phương pháp tính cường độ carbon đã được điều chỉnh, bao gồm cả phát thải từ các quá trình công nghiệp như sản xuất xi măng và hóa chất. Điều này khiến việc so sánh trực tiếp với các giai đoạn trước trở nên phức tạp hơn.

Một số nhà phân tích cho rằng mục tiêu mới có thể cho phép tổng phát thải của Trung Quốc vẫn tăng nhẹ trong vài năm tới, trước khi đạt đỉnh vào cuối thập niên này. Điều đó phản ánh thách thức lớn trong cân bằng giữa phát triển kinh tế và giảm phát thải.

MỞ RỘNG NĂNG LƯỢNG TÁI TẠO VÀ XÂY DỰNG HỆ THỐNG NĂNG LƯỢNG MỚI

Một trụ cột quan trọng của kế hoạch là xây dựng “hệ thống năng lượng mới sạch, ít carbon, an toàn và hiệu quả”. Điều này bao gồm mở rộng quy mô các nguồn năng lượng sạch như: điện gió, điện mặt trời, thủy điện và điện hạt nhân.

Ngoài ra, các ngành công nghệ mới như pin lưu trữ năng lượng, hydrogen xanh và xe điện thông minh cũng được coi là lĩnh vực chiến lược.

Trung Quốc tiếp tục thúc đẩy mô hình phát triển các “căn cứ năng lượng sạch quy mô lớn” tại các khu vực có tiềm năng tài nguyên, đặc biệt là sa mạc và cao nguyên phía tây bắc. Điện năng từ các khu vực này sẽ được truyền tải tới các trung tâm tiêu thụ lớn ở miền đông thông qua hệ thống đường dây siêu cao áp (UHV).

Theo kế hoạch, đến năm 2030, hệ thống truyền tải điện liên vùng sẽ có khả năng vận chuyển khoảng 420 gigawatt điện năng từ miền tây sang miền đông. Điều này phản ánh chiến lược phát triển năng lượng theo mô hình “tây điện đông tải”, tận dụng nguồn tài nguyên tái tạo dồi dào ở phía tây.

Ngoài ra, kế hoạch cũng đặt mục tiêu 100 GW điện gió ngoài khơi và 110 GW điện hạt nhân vào năm 2030, qua đó đa dạng hóa nguồn cung điện sạch.

CÔNG NGHỆ SẠCH LÀ ĐỘNG LỰC TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ MỚI

Một đặc điểm nổi bật của chiến lược khí hậu Trung Quốc là kết hợp mục tiêu giảm phát thải với chiến lược công nghiệp. Các ngành công nghệ sạch như: xe điện, pin lưu trữ, năng lượng mặt trời, hydrogen hay vật liệu mới được xem là động lực tăng trưởng kinh tế trong tương lai.

Theo nhiều nghiên cứu, kinh tế năng lượng sạch đã đóng góp hơn 1/3 tăng trưởng GDP của Trung Quốc năm 2025. Điều này cho thấy quá trình chuyển đổi năng lượng đang trở thành nguồn động lực phát triển mới của nền kinh tế.

Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt, việc mở rộng sản xuất công nghệ xanh cũng giúp Trung Quốc tăng cường vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Mặc dù chuyển đổi năng lượng là xu hướng rõ ràng, kế hoạch mới cho thấy than đá vẫn giữ vai trò quan trọng trong hệ thống năng lượng Trung Quốc.

Tài liệu không đưa ra mốc thời gian cụ thể cho việc đạt đỉnh tiêu thụ than hoặc dầu mà chỉ nêu mục tiêu “thúc đẩy đạt đỉnh”. Đồng thời, kế hoạch tiếp tục nhấn mạnh việc sử dụng nhiên liệu hóa thạch theo hướng “sạch và hiệu quả”.

Trong thực tế, than vẫn được xem là “hòn đá tảng” bảo đảm an ninh năng lượng của Trung Quốc. Khi tỷ trọng năng lượng tái tạo tăng nhanh, hệ thống điện trở nên phức tạp hơn do tính biến động của nguồn gió và mặt trời. Do đó, các nhà hoạch định chính sách cho rằng cần duy trì một lượng công suất nhiệt điện nhất định để ổn định hệ thống.

Thay vì loại bỏ nhanh chóng, Trung Quốc đang thúc đẩy cải tạo nhà máy nhiệt điện than, ví dụ như: đồng đốt sinh khối, sử dụng amoniac xanh, vận hành linh hoạt để hỗ trợ hệ thống điện. Cách tiếp cận này phản ánh chiến lược chuyển đổi dần dần thay vì cắt giảm đột ngột.

NHỮNG THÁCH THỨC TRONG KẾ HOẠCH CHUYỂN ĐỔI XANH

Bên cạnh các mục tiêu trong nước, kế hoạch 5 năm cũng nhấn mạnh vai trò của Trung Quốc trong quản trị khí hậu toàn cầu.

Tài liệu khẳng định Trung Quốc sẽ tích cực tham gia và định hướng quản trị khí hậu quốc tế, thúc đẩy hợp tác Nam- Nam về biến đổi khí hậu và cung cấp công nghệ năng lượng sạch với chi phí thấp.

Điều này phản ánh tham vọng của Bắc Kinh trở thành nhà cung cấp “hàng hóa công toàn cầu” trong lĩnh vực năng lượng sạch. Thông qua các sáng kiến hợp tác quốc tế, đặc biệt là Sáng kiến Vành đai và Con đường, Trung Quốc đang mở rộng xuất khẩu công nghệ xanh như tấm pin mặt trời, xe điện và hạ tầng năng lượng.

Mặc dù kế hoạch 5 năm lần thứ 15 thể hiện cam kết mạnh mẽ đối với chuyển đổi xanh, nhiều thách thức vẫn tồn tại.

Thứ nhất, sự căng thẳng giữa mục tiêu giảm phát thải và an ninh năng lượng. Các cú sốc địa chính trị và biến động thị trường năng lượng toàn cầu khiến nhiều quốc gia, trong đó có Trung Quốc, thận trọng hơn trong việc giảm nhanh nhiên liệu hóa thạch.

Thứ hai, sự phức tạp của hệ thống năng lượng khi tỷ trọng năng lượng tái tạo tăng cao. Điều này đòi hỏi đầu tư lớn vào lưới điện, hệ thống lưu trữ và điều độ năng lượng.

Thứ ba, cạnh tranh công nghệ và thương mại quốc tế. Trong những năm gần đây, một số nền kinh tế phát triển đã áp dụng các biện pháp hạn chế nhập khẩu công nghệ xanh từ Trung Quốc, với lý do cạnh tranh không công bằng.

Những yếu tố này cho thấy quá trình chuyển đổi năng lượng không chỉ là vấn đề công nghệ hay môi trường, mà còn gắn chặt với địa chính trị và cấu trúc kinh tế toàn cầu.