Truy xuất nguồn gốc: Lá chắn bảo vệ doanh nghiệp và người tiêu dùng

Tại tọa đàm “Truy xuất nguồn gốc: Lá chắn bảo vệ doanh nghiệp và người tiêu dùng”, các ý kiến đều nhận định: Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa số 78/2025/QH15 chính thức có hiệu lực từ 1/1/2026, việc truy xuất nguồn gốc sẽ không còn dừng lại ở mức độ “khuyến khích” hay một giải pháp tạo lợi thế cạnh tranh đơn thuần, mà trở thành quy định bắt buộc đối với nhiều ngành hàng.

RÀO CẢN CHI PHÍ, NỖI LO “NGẠI MINH BẠCH”

Bộ Công Thương hiện cũng đang lấy ý kiến về dự thảo Thông tư quy định bắt buộc truy xuất nguồn gốc đối với các mặt hàng thuộc danh mục có mức độ rủi ro cao (ảnh hưởng đến môi trường, sức khỏe, an toàn).

Chia sẻ cụ thể hơn về khái niệm này, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) nhấn mạnh: Cụm từ gốc tiếng Anh của truy xuất nguồn gốc là traceability – nghĩa là khả năng theo dõi. Đây là hoạt động cho phép doanh nghiệp theo dõi, nhận diện một đơn vị sản phẩm xuyên suốt qua 4 công đoạn: từ nguồn nguyên liệu (nhà cung ứng), qua dây chuyền sản xuất, đến vận chuyển và cuối cùng là phân phối ra thị trường.

Theo ông Linh, truy xuất nguồn gốc thực chất đã có từ lâu dưới các hình thái như mã vạch (barcode) nhằm phục vụ nhu cầu nội bộ của doanh nghiệp trong việc kiểm soát chất lượng. Tuy nhiên, trong bối cảnh hàng giả ngày càng tinh vi và sức ép hội nhập, việc áp dụng công nghệ này đang trở thành xu thế tất yếu.

“Từ ngày 1/7, quy trình này là bắt buộc với hàng hóa rủi ro cao tại Việt Nam. Trên thế giới, từ năm 2027, Liên minh Châu Âu (EU) cũng bắt buộc các sản phẩm dệt may, giày dép xuất khẩu vào đây phải có “hộ chiếu sản phẩm” mô tả kỹ dữ liệu truy xuất. Do đó, việc ứng dụng truy xuất nguồn gốc chính là thể hiện trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm xã hội để hướng đến sản phẩm tốt cho người tiêu dùng”, ông Linh khẳng định.

Đối với các ngành hàng có độ rủi ro cao như phân bón hay khí hóa lỏng (gas), vấn nạn hàng giả, hàng nhái và chiếm dụng tài sản vô cùng nhức nhối. Việc chủ động đi trước trong cuộc đua công nghệ số đã đem lại những “trái ngọt” lớn cho các doanh nghiệp tiên phong.

Là đơn vị có sản lượng vỏ bình ga cung ứng ra thị trường lên tới gần 14 triệu bình, ông Trịnh Quốc Dân, Trưởng phòng Kỹ thuật – An toàn Công ty Cổ phần Kinh doanh Khí miền Nam (Gas South), cho biết doanh nghiệp đã triển khai giải pháp truy xuất nguồn gốc từ năm 2020 để đáp ứng quy định về sổ theo dõi điện tử. Thay vì ghi chép thủ công tốn nhân công ở mọi khâu, hệ thống số hóa đã giúp Gas South kiểm soát hoàn toàn vòng đời vỏ bình từ sản xuất, chiết nạp cho đến phân phối, giúp doanh nghiệp biết rõ trạng thái bình ga đang nằm ở đâu.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Quốc An, Phó Tổng Giám đốc Công ty Supe Phốt phát và Hóa chất Lâm Thao, chia sẻ: “Truy xuất nguồn gốc không chỉ giúp chúng tôi quản lý hệ thống phân phối theo từng vùng miền hiệu quả mà còn lồng ghép được các chương trình khuyến mại thông minh, đưa đầy đủ thông tin doanh nghiệp đến người dân. Nếu như ở giai đoạn đầu, tỷ lệ người dân quan tâm quét mã chỉ đạt 70–80%, thì đến các giai đoạn sau, việc quét tem đã thành thói quen của nông dân với tỷ lệ lên tới 90% và hướng đến mục tiêu 100%”.

Dù lợi ích đã rõ ràng, song hành trình chuyển đổi số này vẫn vấp phải không ít rào cản, khiến các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) còn dè chừng, trì hoãn.

Đại diện đơn vị tư vấn công nghệ, ông Phạm Văn Quân, Chủ tịch Công ty Cổ phần Công nghệ Checkee đã chỉ ra bức tranh tương phản giữa hai nhóm đối tượng. Với doanh nghiệp lớn, thách thức nằm ở việc thay đổi thói quen truyền thống, điều chỉnh cơ cấu tổ chức và mô hình kinh doanh sẵn có. Trong khi đó, nhóm doanh nghiệp SME (chiếm hơn 90% tại Việt Nam) lại chịu áp lực đè nặng về chi phí tài chính và nhân sự thiếu kiến thức công nghệ.

“Vì áp lực, nhiều doanh nghiệp có thói quen mua đại một loại tem gắn mác chống giả vật lý thông thường. Thậm chí có trường hợp sử dụng giải pháp tạo hệ thống tem thông tin của các đơn vị không có gốc công nghệ, khi doanh nghiệp ngừng trả tiền thì đường link hệ thống liền biến mất, hoặc sao chép đại một mã nào đó rồi không quản lý được”, ông Quân chỉ ra thực trạng đáng báo động.

Bên cạnh đó, một rào cản tâm lý lớn khác chính là sự e ngại về tính minh bạch. Khi thực hiện truy xuất nguồn gốc, toàn bộ thông tin từ nguyên liệu đầu vào, quy trình sản xuất sẽ phải phơi bày trước áp lực kiểm chứng của cơ quan quản lý và người tiêu dùng.

CHUẨN HÓA CÔNG NGHỆ VÀ TRỢ LỰC TỪ CƠ QUAN QUẢN LÝ

Để giải quyết bài toán “ngại thay đổi” và hóa giải các thách thức trên, các chuyên gia khẳng định: Giải pháp cốt lõi phải đi từ nhận thức dẫn dắt bằng công nghệ phù hợp.

Ông Phan Văn Tâm, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền đưa ra góc nhìn thực tế: Bản chất các doanh nghiệp từ trước tới nay đều đã thực hiện truy xuất nguồn gốc ở một mức độ nào đó thông qua lô sản xuất, ngày sản xuất in trên bao bì để xử lý khi sản phẩm có lỗi. Tuy nhiên, công nghệ phát triển đòi hỏi nâng cấp từ thủ công lên tự động. Bình Điền đang triển khai thử nghiệm công nghệ RFID (nhận dạng qua sóng vô tuyến) kết hợp Blockchain.

Theo ông Tâm, nếu chỉ quét mã QR thông thường cho hàng triệu bao phân bón sản xuất đại trà thì kích hoạt bằng tay rất chậm. Việc áp dụng RFID và tích hợp định vị smartphone sẽ giúp dữ liệu tự động cập nhật về máy chủ khi người dân hay đại lý check mã. Từ đó doanh nghiệp biết ngay sản phẩm đang ở vùng nào, có bị bán sai vùng hay có dấu hiệu giả mạo không để lập tức cho cán bộ xuống xử lý.

Dưới góc nhìn công nghệ xác thực, ông Quân khuyến nghị các doanh nghiệp hiện nay chưa cần áp đặt việc làm lại từ đầu mà cần tập trung "chuẩn hóa". Cụ thể là chuẩn hóa mã định danh nội bộ thành mã định danh tiêu chuẩn quốc gia hoặc quốc tế, thiết lập tối thiểu 7 trường thông tin hiển thị cho người dùng và lưu trữ ít nhất 10 trường thông tin phục vụ thanh kiểm tra.

Về phía cơ quan quản lý, ông Linh cho biết Hệ thống truy xuất nguồn gốc của Bộ Công Thương tại địa chỉ verigoods.vn đã chính thức đi vào vận hành, góp phần hỗ trợ doanh nghiệp minh bạch thông tin sản phẩm, bảo vệ người tiêu dùng và thúc đẩy phát triển bền vững. Đối với các cơ sở nhỏ lẻ lo ngại về chi phí đầu tư hệ thống, giải pháp trước mắt là sử dụng các nền tảng dùng chung của cơ quan Nhà nước để được hỗ trợ cấp mã, in ấn dán lên sản phẩm với chi phí gần như bằng không.

Ông Linh nhấn mạnh: “Quan điểm quản lý trong tương lai là cứ hàng hóa lưu thông trên thị trường thì phải được định danh. Truy xuất nguồn gốc chính là công cụ để định danh sản phẩm, giống như việc định danh một ngôi nhà hay thửa đất. Khi doanh nghiệp chủ động minh bạch dữ liệu từ gốc, công nghệ truy xuất nguồn gốc sẽ tự khắc trở thành chiếc “lá chắn” vững chắc nhất để bảo vệ uy tín thương hiệu và giữ chân người tiêu dùng”.