Truyền thông năng lượng tái tạo: “Ngọn hải đăng” cho hành trình Net Zero

Trong 3 ngày (19-21/3/2026) tại Hà Nội, Trung tâm Bồi dưỡng Nghiệp vụ Báo chí (Hội Nhà báo Việt Nam) phối hợp với Viện Nghiên cứu Vùng và Đô thị (IRUS) tổ chức hội thảo  “Truyền thông về năng lượng tái tạo hướng đến Net Zero năm 2026” và tổ chức thực địa tham quan một số mô hình năng lượng tái tạo.

Sự kiện có sự tham gia của nhiều chuyên gia, nhà quản lý và nhà báo nhằm trao đổi về vai trò của truyền thông trong thúc đẩy chuyển dịch năng lượng bền vững tại Việt Nam.

TRUYỀN THÔNG GIỮ VAI TRÒ QUAN TRỌNG TRONG ĐỊNH HƯỚNG NHẬN THỨC

Phát biểu khai mạc, nhà báo Nguyễn Đức Lợi, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam, nhấn mạnh chuyển dịch năng lượng không chỉ là câu chuyện công nghệ hay đầu tư mà còn gắn chặt với các vấn đề kinh tế - xã hội, việc làm và sinh kế của người dân. Vì vậy, quá trình này cần được triển khai theo hướng công bằng và bền vững.

“Trong bối cảnh đó, truyền thông giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Việc cung cấp thông tin chính xác, khách quan sẽ giúp công chúng hiểu rõ hơn về cơ hội và thách thức của quá trình chuyển đổi năng lượng. Tuy nhiên, đây cũng là lĩnh vực khó, đòi hỏi kiến thức chuyên sâu”, ông Lợi nhấn mạnh.

Ông Lợi cho biết thời gian qua, Hội Nhà báo Việt Nam đã phối hợp với nhiều tổ chức trong và ngoài nước tổ chức các chương trình tập huấn, nâng cao năng lực cho phóng viên về lĩnh vực môi trường và năng lượng. Hội thảo lần này tiếp tục hướng đến mục tiêu trang bị kiến thức, kỹ năng cần thiết để đội ngũ báo chí theo kịp những vấn đề mới của ngành năng lượng tái tạo.

GS.TS Nguyễn Văn Phước, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TP.HCM, cho rằng chuyển dịch sang hệ thống năng lượng xanh, sạch và thông minh là xu thế không thể đảo ngược. Việt Nam đã thể hiện cam kết mạnh mẽ tại COP26 với mục tiêu đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, đồng thời ban hành nhiều chính sách thúc đẩy phát triển năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời. Tuy nhiên, quá trình này không chỉ cần sự tham gia của Chính phủ và doanh nghiệp mà còn đòi hỏi sự đồng thuận của toàn xã hội.

TS Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, cho biết Việt Nam đang nổi lên là một điểm sáng trong chuyển dịch năng lượng. Tuy nhiên, ngành năng lượng vốn chiếm hơn 65% tổng phát thải khí nhà kính, đang chịu áp lực chuyển đổi rất lớn.

Dù nhu cầu năng lượng tăng mạnh theo tốc độ tăng trưởng kinh tế trên 6%/năm, cơ cấu nguồn điện vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhiên liệu hóa thạch. Năm 2024, than đá chiếm tới 49,5% sản lượng điện, trong khi khí và dầu chiếm khoảng 7,2%. Thủy điện tiếp tục giữ vai trò quan trọng, chiếm khoảng 31% sản lượng điện. Điện mặt trời chiếm 25% và tăng trưởng trung bình 25%/năm giai đoạn 2020-2024; điện gió cũng phát triển nhanh, từ con số gần như bằng 0 năm 2018 lên khoảng 6.000 MW vào năm 2023. Trong khi đó, điện sinh khối vẫn còn khiêm tốn, chỉ đạt khoảng 350 MW, tương đương 0,42% tổng công suất.

NHIỀU CHÍNH SÁCH MỚI VỀ NĂNG LƯỢNG TÁI TẠO

Theo các chuyên gia, triển vọng phát triển năng lượng tái tạo tại Việt Nam là rất tích cực nhờ tiềm năng lớn, sự ủng hộ của Chính phủ và xu hướng giảm chi phí công nghệ. Tuy nhiên, nhiều thách thức vẫn tồn tại. Việc chuyển từ cơ chế giá FIT sang đấu thầu khiến nhà đầu tư phải thích nghi. Nhu cầu vốn đầu tư lớn, trong khi khung pháp lý vẫn đang hoàn thiện. Các vấn đề như cắt giảm công suất, rủi ro tỷ giá và hạ tầng truyền tải chưa theo kịp cũng là những rào cản đáng kể.

TS. Nguyễn Anh Tuấn cho rằng khung pháp lý cho các dự án đối tác công - tư (PPP) trong lĩnh vực năng lượng vẫn còn nhiều điểm nghẽn. Dù Luật PPP đã có hiệu lực từ năm 2020, nhưng chưa có nhiều dự án năng lượng mới được triển khai do cơ chế chia sẻ rủi ro chưa đủ hấp dẫn.

Ngoài ra, các luật liên quan như Luật Điện lực, Luật Đầu tư, Luật Đất đai vẫn cần được hướng dẫn cụ thể hơn để tháo gỡ vướng mắc về thủ tục cấp phép và giải phóng mặt bằng. Việc thiếu một luật riêng về năng lượng tái tạo cũng khiến các quy định còn phân tán.

Theo TS Nguyễn Anh Tuấn, từ năm 2026, nhiều chính sách mới dự kiến sẽ được triển khai như sửa đổi Luật Điện lực, mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), hình thành thị trường chứng chỉ năng lượng tái tạo (REC). Các chính sách ưu đãi về thuế và đất đai cũng được áp dụng để khuyến khích phát triển điện mặt trời mái nhà và các nguồn năng lượng mới.

Quy hoạch điện 8 đặt mục tiêu năng lượng tái tạo chiếm 28-36% vào năm 2030, trong đó điện gió ngoài khơi được kỳ vọng đạt 6.000 MW giai đoạn 2031-2035. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm đảm bảo an ninh năng lượng và giảm phát thải.

Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, cần cải cách mạnh mẽ về cơ chế tài chính, chia sẻ rủi ro và nâng cao năng lực quản lý dự án. Việc huy động nguồn vốn tư nhân bền vững và phát triển thị trường điện cạnh tranh là những yếu tố then chốt.

TS Lê Thị Thoa, đại diện Chương trình Hỗ trợ Năng lượng GIZ, cho biết trên thế giới, các nguồn năng lượng tái tạo như mặt trời, gió, nước, địa nhiệt và sinh khối đang phát triển mạnh nhờ nguồn cung dồi dào và ít tác động đến môi trường.

Tại Việt Nam, tiềm năng điện mặt trời ước tính lên tới hàng trăm nghìn MW, trong khi điện gió có tiềm năng lý thuyết hàng trăm GW, đặc biệt là điện gió ngoài khơi. Điện sinh khối cũng có dư địa phát triển nhờ nguồn phụ phẩm nông nghiệp dồi dào.

Tuy vậy, để khai thác hiệu quả các nguồn năng lượng này, Việt Nam cần nâng cao năng lực sản xuất trong nước, phát triển hạ tầng và hoàn thiện chính sách để thu hút đầu tư.