Vai trò của vaccine trong phòng bệnh chủ động

Trong ba tháng đầu năm 2026, Bộ Y tế ghi nhận 24 ca não mô cầu trên cả nước trong đó 4 ca tử vong. Đây là lý do Bộ Y tế đã ra yêu cầu không để dịch não mô cầu lan rộng. Trong khi bước tiến của khoa học đã mở ra cơ hội mới giúp cộng đồng chủ động chặn đứng “tử thần” từ sớm thông qua vaccine não mô cầu tứ giá cộng hợp MenACYW-TT.

Thành tựu này vừa được báo cáo trong một hội thảo khoa học về chiến lược bảo vệ tối ưu trước bệnh do não mô cầu xâm lấn. GS.TS.BS Trần Minh Điển, Chủ tịch Hội Nhi Khoa Việt Nam, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, cho biết: “Việt Nam đã có dữ liệu chứng minh sự lưu hành của các nhóm huyết thanh não mô cầu A, C, Y và W ở cả trẻ nhỏ và người lớn.

Trong đó, nhóm huyết thanh W và C được ghi nhận là có độc lực và gây tử vong cao hơn. Vì vậy, chiến lược dự phòng cần cân nhắc đến việc bảo vệ đầy đủ trước các nhóm huyết thanh quan trọng này”. 

Không chỉ riêng não mô cầu, tại Việt Nam, chương trình tiêm chủng đã mang lại nhiều dấu mốc quan trọng như thanh toán bại liệt vào năm 2000, loại trừ uốn ván sơ sinh năm 2005 và giảm mạnh nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm trong cộng đồng.

Những số liệu trên được TS. Dương Chí Nam, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế), nhấn mạnh tại Lễ ra mắt “Chương trình truyền thông, giáo dục sức khỏe về phòng bệnh bằng vaccine, sinh phẩm giai đoạn 2025 - 2027”.

Theo TS. Dương Chí Nam, vaccine đang giữ vai trò đặc biệt quan trọng khi nhiều bệnh truyền nhiễm mới nổi và tái nổi liên tục xuất hiện, nhất là sau đại dịch Covid-19. Tuy nhiên, tỷ lệ trẻ được tiêm đủ mũi tại nhiều địa phương vẫn chưa đạt kỳ vọng, khiến nguy cơ bùng phát dịch không thể xem nhẹ.

Luật Phòng bệnh năm 2025, được Quốc hội thông qua ngày 10/12, xác định rõ tiêm chủng không chỉ là việc đưa vaccine vào cơ thể mà còn bao gồm cả sinh phẩm nhằm mục tiêu phòng bệnh. Luật cũng nêu rõ hai hình thức tiêm chủng gồm tiêm chủng bắt buộc và tiêm chủng tự nguyện.

TS. Nam nhấn mạnh điểm mới lớn nhất ở phần quy định về vaccine là việc bổ sung hình thức "tiêm chủng chiến dịch chủ động". Trước đây, chương trình chủ yếu dựa vào tiêm thường xuyên. Tuy nhiên, với các bệnh như sởi, dù tỷ lệ tiêm có lúc đạt 90 - 95%, cộng đồng vẫn dần tích lũy những khoảng trống miễn dịch. Cứ khoảng 5 năm, nhóm chưa được bảo vệ đủ sẽ tăng lên và nguy cơ dịch bùng phát trở lại.

"Khi chưa có quy định rõ trong luật, để tổ chức chiến dịch tiêm chủng quy mô lớn, ngành y tế phải xin kinh phí từ các tổ chức quốc tế như UNICEF, gây chậm trễ và thiếu chủ động. Luật mới cho phép Nhà nước tự triển khai chiến dịch khi đánh giá cho thấy nguy cơ, đặc biệt với các bệnh có chu kỳ bùng phát", TS. Dương Chí Nam nhấn mạnh.

TS. Nam cũng cho biết Bộ Y tế đang định hướng đưa một số vaccine mới vào chương trình Tiêm chủng mở rộng sau khi Chính phủ ban hành nghị định hướng dẫn. Hiện các loại vaccine trong chương trình chủ yếu dành cho trẻ em và phụ nữ mang thai. Trong thời gian tới, cơ quan này sẽ phối hợp các nhà tài trợ để đánh giá hiệu quả cộng đồng của từng loại vaccine trước khi xem xét triển khai trên phạm vi quốc gia.

Chẳng hạn theo kế hoạch, vaccine cúm sẽ triển khai đưa vào chương trình từ năm 2030. Vaccine phế cầu sẽ được triển khai từ quý 1/2026 với quy mô nhỏ, tại một số địa phương nhất định. Vaccine phòng ung thư cổ tử cung dự kiến bắt đầu vào quý 3 hoặc quý 4/2026, do đây là vaccine nhập khẩu, cần thêm thời gian để hoàn tất các thủ tục đấu thầu, nhập khẩu và kiểm định. Việc xác định số lượng đối tượng tiêm sẽ dựa trên dữ liệu của Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương.

Mới đây, tại hội nghị khoa học "Hành trình miễn dịch trọn đời - Góc nhìn đa chiều về cơ hội và thách thức", các chuyên gia cho rằng Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh, kéo theo sự thay đổi về nhu cầu chăm sóc sức khỏe, đặc biệt ở người cao tuổi và các nhóm có bệnh nền. Quá trình lão hóa đi kèm với suy giảm chức năng cơ thể và lão hóa hệ miễn dịch, làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm, ung thư và bệnh tự miễn.

PGS. TS. BS Lê Khắc Bảo, Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, cho biết nếu ở người lớn tuổi, nguy cơ thường gắn với bệnh nền và lão hóa hệ miễn dịch, thì ở chiều ngược lại của vòng đời, trẻ nhũ nhi và trẻ nhỏ lại là nhóm dễ bị ảnh hưởng bởi các tác nhân hô hấp thường gặp bởi hệ miễn dịch chưa phát triển đầy đủ.

Điều này tạo ra nhu cầu nhìn dự phòng theo "hành trình", tức xem xét rủi ro và nhu cầu bảo vệ sức khỏe theo từng giai đoạn phát triển thay vì chỉ nhìn theo từng bệnh riêng lẻ. Tuy nhiên, thực tế triển khai tại Việt Nam cho thấy còn khoảng cách lớn so với nhu cầu.

GS Jana Shaw, Bác sĩ Y khoa (MD), Giáo sư Nhi khoa, Trường Y - Đại học Upstate, Syracuse, (New York, Hoa Kỳ), nhận định sự do dự không nhất thiết đồng nghĩa với từ chối. Trong nhiều trường hợp, đó là trạng thái phân vân hoặc trì hoãn, ngay cả khi dịch vụ đã sẵn có. Nguyên nhân do niềm tin, nhận thức về nguy cơ mắc bệnh và những rào cản liên quan đến khả năng tiếp cận và chi phí.

Theo PGS.TS. Trần Đắc Phu, Phó Chủ tịch Hội Y học dự phòng Việt Nam, phòng bệnh hơn chữa bệnh là vấn đề mà cộng đồng đều thấy được. Trong đó, vaccine là phòng bệnh chủ động, cùng với khám sức khoẻ định kỳ, sàng lọc sớm để phát hiện bệnh.

“Một đồng chi cho phòng bệnh đem lại lợi ích hơn nhiều lần, do không bị bệnh nặng, không phải nhập viện, không di chứng, không phải nghỉ việc, không mất thu nhập do bệnh nặng, không mất công sức cho người chăm sóc...” TS. Trần Đắc Phu nói. “Thậm chí với một số vaccine ngừa bệnh hiểm nghèo, thì phòng bệnh đem lại 'nguồn lợi' rất lớn do tránh được chi phí điều trị khổng lồ”.

Trong bối cảnh hiện nay, nhân viên y tế đóng vai trò then chốt thông qua việc lắng nghe với sự thấu cảm, truyền đạt rõ ràng về nguy cơ và lợi ích của vaccine. "Đồng thời, việc tư vấn và hỗ trợ mang tính cá nhân hóa là những yếu tố góp phần xây dựng niềm tin và hỗ trợ người dân ra quyết định phù hợp", GS Jana Shaw nhấn mạnh.