Cú bắt tay toàn cầu mở ra hướng đi mới cho cà phê Việt Nam trong kỷ nguyên Net Zero

Ngày 26/3, tại Hà Nội, Hội nghị Cà phê Quốc tế 2026 đã đánh dấu bước ngoặt đáng chú ý với việc ra mắt sáng kiến Liên minh Cà phê Toàn cầu (GCA), trong bối cảnh ngành cà phê đối mặt đồng thời với biến đổi khí hậu và biến động thị trường.

Hội nghị thu hút sự tham dự của đại diện 19 phái đoàn ngoại giao tại Việt Nam, cùng các chuyên gia, doanh nghiệp và nhà quản lý ngành càphê hàng đầu. Đây không chỉ là diễn đàn trao đổi mà còn là bước khởi đầu cho hành trình hợp tác toàn cầu mới, với mục tiêu kiến tạo một ngành càphê phát triển bền vững, minh bạch và công bằng hơn.

HƯỚNG PHÁT TRIỂN MỚI CHO NGÀNH CÀ PHÊ TOÀN CẦU

Theo ông DePoully Xavier, Giám đốc điều hành DXL Research and Consulting, cà phê là một trong những mặt hàng được giao dịch nhiều nhất thế giới, kết nối trực tiếp nông dân Việt Nam với người tiêu dùng toàn cầu. Tuy nhiên, phía sau sự phát triển đó là những thách thức ngày càng rõ nét, đặc biệt với Việt Nam – quốc gia sản xuất cà phê lớn thứ hai thế giới. Biến đổi khí hậu với các hình thái thời tiết khó lường, tình trạng khan hiếm nước đang ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất, trong khi biến động giá cả toàn cầu làm suy giảm khả năng đầu tư dài hạn vào các thực hành bền vững.

Đồng quan điểm, bà Lê Hoàng Diệp Thảo, nhà sáng lập kiêm Tổng giám đốc TNI King Coffee, cho rằng ngành cà phê toàn cầu đang đứng trước một “ngã rẽ mang tính sinh tử”, khi phải đồng thời đối diện với áp lực khí hậu, biến động thị trường và yêu cầu ngày càng cao về minh bạch.

Trong bối cảnh đó, sáng kiến Liên minh Cà phê Toàn cầu được khởi xướng theo mô hình đối tác công – tư, kết hợp giữa ngoại giao và khu vực doanh nghiệp. Tuyên bố GCA 2026 xác định mục tiêu dài hạn là xây dựng hệ sinh thái cà phê toàn cầu phát thải ròng bằng không, lấy tiêu chuẩn Net Zero làm định hướng xuyên suốt.

Bà Thảo cho biết đến năm 2040, liên minh hướng tới việc 100% diện tích canh tác của các thành viên đạt chuẩn nông nghiệp tái tạo, đồng thời thành lập Quỹ Phát triển bền vững để đầu tư vào các mô hình sản xuất xanh, phục hồi rừng và bảo vệ nguồn nước tại các vùng trồng. Trọng tâm của hệ sinh thái này là bảo vệ sinh kế cho 125 triệu “công dân cà phê” trên toàn cầu, với mục tiêu không để người nông dân nào bị bỏ lại phía sau.

Đánh giá về sáng kiến này, Đại sứ Palestine tại Việt Nam Saadi Salama nhận định GCA là một sáng kiến “kịp thời và mang tính chiến lược”, khi kết hợp được vai trò của ngoại giao và sự năng động của khu vực tư nhân để giải quyết đồng thời các thách thức về môi trường và phát triển con người. Đại sứ Timor Leste João Pereira và đại diện Angola cũng cho rằng đây là cơ hội để các quốc gia sản xuất cà phê tham gia, học hỏi và thúc đẩy phát triển bền vững.

Đại sứ Timor Leste tại Việt Nam João Pereira cho biết, dù là quốc gia còn mới trong lĩnh vực cà phê, Timor Leste đã phát triển dòng Arabica trồng ở độ cao khoảng 800 mét so với mực nước biển với hương vị đặc trưng, đồng thời bày tỏ mong muốn đưa sản phẩm ra thị trường quốc tế. Đại sứ đánh giá cao sáng kiến GCA, coi đây là cơ hội để Timor Leste vừa tham gia đóng góp, vừa học hỏi kinh nghiệm; đồng thời ghi nhận Việt Nam là một hình mẫu phát triển nhanh, có thể cung cấp những bài học giá trị trong xây dựng ngành cà phê theo hướng bền vững, hiệu quả.

Trong khi đó, đại diện Đại sứ quán Angola tại Việt Nam nhấn mạnh Angola là quốc gia có truyền thống sản xuất cà phê lâu đời, hiện thuộc nhóm nước xuất khẩu đáng kể cả Arabica và Robusta. Đại diện Angola đánh giá GCA là sáng kiến quan trọng đối với các quốc gia sản xuất cà phê, đặc biệt đồng tình với thông điệp “không một người nông dân nào bị bỏ lại phía sau”, đồng thời cho biết Angola cũng đang triển khai các chương trình theo hướng phát triển bền vững và công bằng trong ngành.

Sự đồng thuận của các quốc gia, từ những thị trường lâu đời đến các vùng trồng mới nổi, cho thấy GCA không chỉ dừng lại ở một liên minh kinh tế mà đang hình thành như một cam kết hợp tác toàn cầu hướng tới mục tiêu phát triển bền vững và thịnh vượng chung của ngành cà phê.

CHUỖI GIÁ TRỊ MỚI CHO CHUYỂN ĐỔI BỀN VỮNG

Bên cạnh định hướng chiến lược, các giải pháp cụ thể nhằm hiện thực hóa mục tiêu Net Zero cũng được các chuyên gia và doanh nghiệp tập trung thảo luận. Theo bà Lê Hoàng Diệp Thảo, một trong những mục tiêu quan trọng của GCA là xóa đói nghèo trong mạng lưới nông dân vào năm 2040, hướng tới tăng thu nhập ít nhất 300%. Thông qua nền tảng thương mại công bằng, các khâu trung gian sẽ được cắt giảm để giá trị gia tăng được phân bổ trực tiếp tới người sản xuất.

Ở góc độ nghiên cứu, ông DePoully Xavier cho biết các sáng kiến bền vững đang được triển khai thông qua hợp tác với các tổ chức quốc tế như Rainforest Alliance, cùng các khuôn khổ của Liên Hợp Quốc và ILO. Các khảo sát thực địa được thực hiện nhằm hỗ trợ báo cáo phát triển bền vững, đồng thời xác định các vấn đề cần cải thiện về điều kiện lao động và sinh kế.

Một điểm đáng chú ý là xu hướng chuyển đổi sang canh tác bền vững tại Việt Nam đang được thúc đẩy mạnh mẽ nhờ đổi mới công nghệ. Các công cụ dựa trên trí tuệ nhân tạo được ứng dụng để tối ưu hóa kỹ thuật canh tác, nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc và tăng tính minh bạch trong chuỗi cung ứng.

Tương ứng với xu hướng này, GCA đặt mục tiêu đến năm 2040 sẽ số hóa toàn bộ chuỗi cung ứng cà phê bằng công nghệ blockchain và trí tuệ nhân tạo. Đồng thời, liên minh dự kiến thành lập Học viện Trí tuệ nhân tạo về cà phê nhằm hỗ trợ dự báo thị trường, cảnh báo thời tiết cực đoan và đào tạo lực lượng “nông dân số”.

Theo các chuyên gia, quá trình chuyển đổi này không chỉ giúp nâng cao tính bền vững mà còn mở ra cơ hội để Việt Nam từng bước dịch chuyển khỏi vai trò cung ứng nguyên liệu thô, tiến tới làm chủ công nghệ chế biến sâu và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Ông Trần Chí Dũng, Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Doanh nghiệp logistics Việt Nam, cho rằng sáng kiến này phản ánh xu hướng liên kết chuỗi cung ứng toàn cầu, nơi các quốc gia chia sẻ không chỉ về chuyên môn mà còn về giải pháp thực tiễn. Việc tăng cường kết nối, giảm chi phí logistics và thúc đẩy lưu chuyển hàng hóa hiệu quả hơn sẽ góp phần tạo ra sự lan tỏa trong phát triển ngành cà phê trên phạm vi quốc tế.