Đằng sau sự mất giá chóng mặt của đồng tiền Iran

Một nguyên nhân chính dẫn tới các cuộc biểu tình là tâm lý bất mãn về tình trạng yếu kém của nền kinh tế, bao gồm sự mất giá chóng mặt của đồng nội tệ rial và tốc độ lạm phát hai con số.

Biểu tình nổ ra sau khi các thương nhân ở thủ đô Tehran đồng loạt đóng cửa hàng để phản ứng với tình trạng lao dốc của đồng rial khi đồng tiền này rớt giá xuống mức thấp kỷ lục so với đồng USD vào hôm 29/12.

SỨC ÉP TỪ LỆNH TRỪNG PHẠT

Theo trang Euronews, quyền tiếp cận với một chế độ tỷ giá hối đoái ổn định do nhà nước thiết lập là điều không phổ biến ở Iran. Thay vào đó, mức tỷ giá được trợ cấp chủ yếu dành cho một số ít đối tượng mà trong đó, các mạng lưới kinh tế liên quan tới lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran (IRGC) thuộc nhóm được ưu tiên hàng đầu. Về phần mình, IRGC giữ vai trò thống lĩnh trong nhiều bộ phận lớn của nền kinh tế Iran, từ xây dựng tới năng lượng, từ cảng biển tới viễn thông.

Chính phủ Iran cho rằng các biện pháp trừng phạt quốc tế ngặt nghèo là nguyên nhân khiến nền kinh tế nước này gặp khó khăn và đồng rial mất giá nghiêm trọng. Tuy nhiên, người biểu tình cho rằng Chính phủ mắc sai lầm trong chính sách quản lý kinh tế.

Vào thời điểm diễn ra cuộc cách mạng Hồi giáo Iran năm 1979, tỷ giá đồng rial là 70 rial đổi 1 USD. Đầu năm 2026, tỷ giá là 1,4 triệu rial đổi 1 USD, đồng nghĩa đồng tiền của Iran đã mất giá khoảng 20.000 lần trong gần 5 thập kỷ qua.

Lệnh trừng phạt, lạm phát và tình trạng cô lập ngoại giao thường được xem là những nguyên nhân chính dẫn tới sự mất giá của đồng rial. Tháng 9/2025, Liên hiệp quốc tái áp các biện pháp trừng phạt đối với Iran sau khi Hội đồng Bảo an không thông qua được một nghị quyết duy trì việc nới trừng phạt đối với nước này. Việc nới trừng phạt trước đó xuất phát từ các thỏa thuận không phổ biến vũ khí hạt nhân nhằm kiểm soát năng lực sản xuất vũ khí hạt nhân của Tehran.

Các biện pháp trừng phạt của Liên hiệp quốc được lập lại với Iran bao gồm lệnh cấm vận vũ khí thông thường, các hạn chế liên quan tới chương trình tên lửa đạn đạo của Iran, đóng băng tài sản có mục tiêu, và lệnh cấm đi lại. Liên minh châu Âu (EU) cũng đang áp dụng các biện pháp trừng phạt tương tự với Iran.

Doanh thu từ xuất khẩu dầu lửa của Iran đang trên đà giảm sút vì các biện pháp trừng phạt buộc nước này phải bán dầu thông qua các tuyến đường gián tiếp với chi phí cao hơn xuất khẩu trực tiếp.

Theo giới chuyên gia, các lô hàng dầu thô của Iran thường được giảm giá để thu hút người mua, sau đó được vận chuyển thông qua các nhà trung gian. Những lô dầu này được cho là được vận chuyển trên các tàu chở dầu "hạm đội bóng đêm" và được xử lý thông qua các chiến thuật thô sơ như chuyển dầu từ tàu này sang tàu khác giữa đại dương và lưu trữ ngoài khơi - tất cả những biện pháp đều phát sinh chi phí, dẫn tới số tiền mà Iran thực sự nhận được trên mỗi thùng dầu giảm xuống.

Theo Iran Open Data, một dự án báo chí dữ liệu phi lợi nhuận, trong năm tài khóa kết thúc vào tháng 3/2025, Iran thu được khoảng 23,2 tỷ USD từ xuất khẩu dầu mỏ, nhưng lẽ ra có thể thu được hơn 28 tỷ USD nếu tính theo khối lượng dầu mà nước này được cho là đã xuất khẩu và mức giá chuẩn. Điều đó có nghĩa là khoảng 5 tỷ USD rơi vào chi phí liên quan đến việc tránh các biện pháp trừng phạt.

VẤN ĐỀ CỦA CHẾ ĐỘ TỶ GIÁ TRỢ CẤP

Theo Ngân hàng Thế giới (WB), Iran đã "phải chịu đựng một thập kỷ mất mát về tăng trưởng kinh tế” do nền kinh tế chỉ tập trung vào dầu mỏ và do các biện pháp trừng phạt. Trung bình, tổng sản phẩm quốc nội (GDP) bình quân đầu người của Iran đã giảm với tốc độ hàng năm là 0,6% trong giai đoạn từ năm 2011 đến năm 2020.

"Trong thập kỷ qua, gần 10 triệu người Iran đã rơi vào cảnh nghèo đói. Từ năm 2011 đến năm 2020, tỷ lệ người Iran sống dưới mức nghèo khổ theo chuẩn quốc tế... đã tăng từ 20% lên 28,1%”, một báo cáo của WB cho biết. Cũng theo báo cáo này, những người Iran may mắn thoát khỏi cảnh nghèo đói cũng đang đối mặt tình trạng bấp bênh, với khoảng 40% dân số nước này đang đứng trước nguy cơ rơi vào cảnh nghèo.

Sau khi Mỹ tái áp các biện pháp trừng phạt đối với Iran vào năm 2018, Chính phủ Iran đã thiết lập một chế độ tỷ giá được trợ cấp nhằm đáp ứng các nhu cầu nhập khẩu thiết yếu, với mức tỷ giá là 42.000 rial đổi 1 USD. Trong những năm sau đó, Tehran liên tục thu hẹp phạm vi những đối tượng có thể giao dịch hoặc mua USD ở mức tỷ giá này, trong bối cảnh dự trữ USD cạn dần.

Chính sách tỷ giá trên bị xóa bỏ vào năm 2022, nhưng sau đó được thay thế bằng một chế độ tỷ giá được trợ cấp khác, quy định 285.000 rial đổi 1 USD. Trong khi đó, giá USD trên thị trường tự do ở nước này trong năm 2024 dao động từ 280.000-530.000 USD trong năm 2024.

Theo WB, Iran thường lấp đầy thâm hụt ngân sách và các lỗ hổng trong nền tài chính công bằng cách bơm thêm tiền vào nền kinh tế, và cách làm này khiến tốc độ lạm phát tăng cao. Dữ liệu từ Trung tâm Thống kê kinh tế Iran cho thấy tốc độ lạm phát hàng năm ở nước này trong tháng 12 vừa qua là 52,6%. Thực tế lạm phát cao khiến các hộ gia đình và doanh nghiệp ở Iran tìm cách tích trữ USD và hàng hóa thay vì nắm giữ rial, khiến cho xu hướng mất giá của đồng nội tệ càng trở nên trầm trọng hơn.