Di sản kỹ thuật số: Từ dữ liệu thành nguồn lực kinh tế

Di sản kỹ thuật số (digital legacy) được hiểu là toàn bộ tài sản và dấu vết cá nhân tồn tại trên môi trường số của một người sau khi qua đời. Chúng bao gồm dữ liệu lưu trữ trên nền tảng đám mây, tài khoản mạng xã hội, email, hình ảnh, video, cũng như các tài sản có giá trị tài chính như tiền điện tử hoặc tài khoản đầu tư trực tuyến.

DI SẢN KỸ THUẬT SỐ VÀ SỰ DỊCH CHUYỂN TÀI SẢN

Trong khoảng hai năm trở lại đây, khái niệm thừa kế đã không còn gói gọn trong những tệp hồ sơ giấy tờ hay bất động sản, tài khoản ngân hàng. Một báo cáo của World Economic Forum nhận định rằng tài sản số đang dịch chuyển từ dạng dữ liệu lưu trữ sang các thực thể có giá trị kinh tế trực tiếp.

Đối với giới trẻ, những người dành trung bình 7 - 9 tiếng mỗi ngày trên không gian mạng thì tài sản của họ nằm ở những kênh TikTok có nguồn thu quảng cáo, những bộ sưu tập NFT độc bản hay các tài khoản game trị giá hàng ngàn USD...

Số liệu từ nghiên cứu của Deloitte chỉ ra rằng, hơn 62% người trẻ thuộc nhóm Gen Z sở hữu ít nhất một loại tài sản số có khả năng quy đổi ra tiền mặt. Điều này hình thành nên một nhu cầu kinh tế mới: Quản lý và chuyển giao di sản số.

Song song, sự bùng nổ của nền kinh tế di sản số đã thúc đẩy các tập đoàn công nghệ lớn phải thay đổi cuộc chơi. Không còn là những tùy chọn ẩn sâu trong cài đặt, Google triển khai tính năng “Inactive Account Manager”, cho phép người dùng chỉ định người nhận dữ liệu hoặc thiết lập tự động xóa tài khoản sau một khoảng thời gian không hoạt động. Trong khi đó, Apple phát triển tính năng “Digital Legacy”, giúp chỉ định “người thừa kế số” có quyền truy cập dữ liệu sau khi người dùng qua đời.

Tương tự, các doanh nghiệp như Everplans hay SafeBeyond cung cấp dịch vụ lập “di chúc số”, lưu trữ mật khẩu và hướng dẫn chuyển giao tài sản kỹ thuật số, từng bước hoàn thiện hệ sinh thái dịch vụ liên quan. Theo dự báo từ Market Research Future, phân khúc phần mềm quản lý di sản số sẽ duy trì tốc độ tăng trưởng gần 19% mỗi năm từ nay đến năm 2030, biến đây thành một trong những ngách kinh tế tiềm năng nhất cho giới khởi nghiệp trẻ.

Đáng chú ý, thị trường không chỉ giới hạn ở giá trị tài chính. Tận dụng làn sóng phát triển của AI, nhiều doanh nghiệp Trung Quốc đang thử nghiệm một hướng đi gây tranh cãi: “griefbot” (công nghệ tái hiện người đã khuất thông qua việc mô phỏng hình ảnh, giọng nói và hành vi dựa trên dữ liệu như video, ghi âm).

Theo Zhang Zewei, nhà sáng lập Super Brain, ý tưởng này bắt nguồn từ đề nghị của một người cha mong muốn “kết nối” lại với người con trai đã qua đời vì tai nạn. Công ty đã xử lý hàng trăm đơn hàng, chủ yếu đến từ những khách hàng muốn lưu giữ ký ức về người thân. Mức giá dịch vụ khá đa dạng: từ vài trăm nhân dân tệ cho một video tái hiện, đến khoảng 100.000 nhân dân tệ (khoảng 340 triệu đồng) cho chatbot cá nhân hóa.

Tuy mang lại sự an ủi nhất định, các chuyên gia cho rằng những sản phẩm AI kiểu này cũng đặt ra nhiều vấn đề đáng lưu ý. Tại Hội nghị Thượng đỉnh về AI (AI for Good) do Liên Hợp Quốc tổ chức, các chuyên gia lo ngại rằng nếu không có luật định rõ ràng, các bản sao AI có thể bị lạm dụng để trục lợi kinh tế sau khi người thật qua đời.

Ngoài ra, “griefbot” có thể khiến người dùng dễ bị lệ thuộc về mặt tâm lý, làm chậm quá trình vượt qua nỗi đau mất mát, ngăn cản quá trình chữa lành tự nhiên. Trong khi các điều khoản dịch vụ của các “ông lớn” công nghệ vẫn còn mập mờ, giới chuyên gia kêu gọi một khung pháp lý về “Sự đồng thuận số” - nơi mỗi cá nhân phải có quyền quyết định tuyệt đối liệu họ có muốn trở thành một thuật toán sau khi qua đời hay không.

BỨC TRANH TẠI VIỆT NAM: TỪ NHẬN THỨC ĐẾN HÀNH ĐỘNG

Tại Đông Á, xu hướng quản lý và chuyển giao tài sản số đang phát triển nhanh chóng. Ở Nhật Bản, các dịch vụ “Shukatsu” (chuẩn bị cho giai đoạn cuối đời) không chỉ dừng lại ở việc sắp xếp tài sản vật chất mà còn mở rộng sang dọn dẹp và bàn giao dữ liệu số.

Trong khi đó, Hàn Quốc cũng ghi nhận sự gia tăng của các nền tảng hỗ trợ quản lý “di sản kỹ thuật số”. Tại Trung Quốc, các dịch vụ tang lễ trực tuyến và tưởng niệm số phát triển mạnh trên các nền tảng như WeChat, phản ánh nhu cầu mới trong đời sống số hóa.

Trong khi tại phương Tây, cách tiếp cận lại thiên về xây dựng hành lang pháp lý. Tại Hoa Kỳ và các quốc gia thuộc Liên minh châu Âu, nhiều quy định đã được ban hành nhằm đảm bảo quyền tiếp cận tài sản số của người thừa kế. Tiêu biểu là Đạo luật “Revised Fiduciary Access to Digital Assets Act” (RUFADAA), cho phép các bên được ủy quyền hợp pháp quản lý và phân phối tài sản số của người đã mất.

Tại Việt Nam, dù còn ở giai đoạn sơ khởi, nhưng sự sôi động của thị trường tài sản ảo và dân số trẻ đã bắt đầu thúc đẩy những nỗ lực nhận thức đầu tiên. Các cuộc thảo luận tại Diễn đàn Kinh tế số Việt Nam đã thẳng thắn đề cập đến việc bảo hộ tài sản ảo như một phần tất yếu của nền kinh tế quốc gia.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay là "độ trễ" giữa hành vi người dùng và khung pháp lý. Dù giới trẻ Việt Nam sở hữu khối lượng tài sản số khổng lồ trên các nền tảng xuyên biên giới, thói quen lập “di chúc số” vẫn còn xa lạ, phần lớn do tâm lý e ngại về sự mất mát hoặc thiếu niềm tin vào các cơ chế bảo mật nội địa.

Để thị trường này phát triển bền vững, các chuyên gia tại Hội nghị Thượng đỉnh Tương lai (Summit of the Future 2024) khẳng định tầm quan trọng của ba cột trụ: Công nghệ bảo mật, Pháp lý nhất quán và Chuẩn mực đạo đức.

Trong tương lai, việc xây dựng một "Hiến chương số" nội địa hài hòa với quy chuẩn quốc tế sẽ là chìa khóa để Việt Nam không chỉ bảo vệ quyền lợi cá nhân mà còn biến những dữ liệu "ngủ yên" thành nguồn lực kinh tế sống động.