Hiện nay, thế giới có hơn 1.220 Di sản Thế giới được UNESCO ghi danh tại 168 quốc gia và vùng lãnh thổ, bao gồm di sản văn hóa, di sản thiên nhiên và di sản hỗn hợp. Mạng lưới di sản này tạo nên một hệ thống điểm đến rộng khắp toàn cầu…

Các khảo sát quốc tế cho thấy khoảng 40% du khách quốc tế xem yếu tố văn hóa - lịch sử là một trong những động lực quan trọng nhất khi lựa chọn điểm đến. Con số này phản ánh rõ sự dịch chuyển trong hành vi du lịch, từ trải nghiệm ngắn hạn sang những hành trình mang giá trị tinh thần và kết nối sâu sắc với văn hóa bản địa.

Năm 2024, quy mô thị trường du lịch di sản toàn cầu ước đạt khoảng 605 tỷ USD. Các dự báo trung và dài hạn cho thấy phân khúc này sẽ tiếp tục tăng trưởng ổn định trong thập niên tới, với khả năng chạm mốc hàng trăm tỷ USD vào giai đoạn 2030 - 2034 và tốc độ tăng trưởng bình quân dao động từ 4,5% đến 7% mỗi năm.

Theo Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO), số lượng du khách quốc tế đến thăm các Di sản Thế giới được UNESCO ghi danh đã tăng trung bình 6%/năm trong thập kỷ qua. Nhóm khách hàng cao cấp ngày càng quan tâm đến các điểm đến có giá trị văn hóa - sinh thái, với mong muốn kết hợp trải nghiệm độc đáo và tiện nghi sang trọng. Điều này tạo điều kiện cho sự phát triển nhanh chóng của phân khúc khách sạn và khu nghỉ dưỡng cao cấp gần di sản.

Tuy nhiên, có những thách thức cần phải cân bằng giữa bảo tồn và kinh doanh. Đó là sự phát triển quá mức xung quanh các di sản đang gây lo ngại, nhất là tại các khu vực đã chịu nhiều cảnh báo và khuyến nghị như Venice (Italy) hay Dubrovnik (Croatia). Nếu không được quy hoạch tốt, các dự án khách sạn có thể dẫn đến mất cân bằng sinh thái, xung đột với cộng đồng địa phương và tổn hại giá trị di sản lâu dài.

Ngôi làng Vlkolinec ở Slovakia, cách thủ đô Bratislava khoảng 3 giờ lái xe, đã được ghi vào Danh mục Di sản thế giới của UNESCO từ năm 1993. Giờ đây dưới áp lực từ hoạt động du lịch, một số cư dân của ngôi làng đã không còn mặn mà với danh hiệu trên.

Vlkolinec được ca ngợi là một điển hình còn nguyên vẹn về một ngôi làng Trung Âu, với những ngôi nhà gỗ truyền thống và tháp chuông có niên đại từ năm 1770, tạo ra sức thu hút khoảng 100.000 du khách mỗi năm. Mặc dù hoạt động du lịch mang lại lợi ích cho kinh tế địa phương, nhưng một số dân làng cho rằng việc bị quá tải lượng khách đã gây ra nhiều vấn đề.

Ông Anton Sabucha (67 tuổi) cho biết: “Chúng tôi sẽ sống tốt hơn nếu UNESCO gạch tên ngôi làng này ra khỏi Danh mục Di sản Thế giới. Do các quy định nghiêm ngặt, chúng tôi không thể nuôi thú cưng và trồng trọt thoải mái như trước nữa”. Nhiều dân làng cũng kể về sự phiền toái từ khách du lịch và nhiếp ảnh gia. Sau khi mua vé ở một bãi đậu xe phía dưới khu dân cư, du khách dường như tự cho mình quyền thỏa sức tham quan, thậm chí bước vào sân và khu vực bên trong nhà dân.

Tuy nhiên, hội đồng du lịch địa phương lại cho rằng việc Vlkolinec được ghi vào Danh mục Di sản Thế giới của UNESCO đã góp phần đáng kể vào việc bảo tồn kiến ​​trúc gỗ độc đáo và phục hồi các di tích lịch sử và nhà thờ. Nhờ các khoản tài trợ, các triển lãm mới đã được thành lập, cùng với Nhà UNESCO và một trung tâm thông tin du lịch giới thiệu cuộc sống truyền thống của khu vực này.

Đến nay, UNESCO mới chỉ loại bỏ 3 địa điểm khỏi Danh mục Di sản Thế giới kể từ năm 1978, là Khu bảo tồn linh dương Arab ở Oman, Thung lũng Elbe Dresden ở Đức và thành phố Liverpool ở Anh. Các địa điểm này bị loại khỏi danh sách do những phát triển mới trong khu vực làm thay đổi giá trị ban đầu, chứ không phải do nguyện vọng của người dân địa phương.

Năm 2024, việc xây dựng ồ ạt, quá tải du lịch, mai một văn hóa truyền thống cũng là những lý do chính khiến Luang Prabang suýt bị gạch tên khỏi danh sách Di sản thế giới của UNESCO. Cố đô Luang Prabang, nằm giữa sông Mekong và sông Nam Khan với những ngôi nhà mang nét kiến trúc Lào - Pháp hài hòa, được UNESCO công nhận là Di sản thế giới năm 1995.

Theo Nikkei Asia, bên trong vẻ ngoài cổ kính là nỗi lo lắng của người dân địa phương và các nhà bảo tồn. Các vấn đề bao gồm phát triển xây dựng làm mất đi những ngôi nhà và công trình kiến trúc truyền thống trong khu phố cổ được bảo vệ. Cố đô đang đối mặt tình trạng quá tải du lịch, đời sống văn hóa dần mai một.

Giá bất động sản tăng cao, nhiều người dân địa phương đã chọn cách bán hoặc cho thuê nhà và chuyển ra ngoài thành phố sinh sống. Dân bản địa giảm, các tu viện phải thu hẹp quy mô. Nghi lễ cúng dường truyền thống địa phương ngày nay chủ yếu phục vụ khách du lịch. Một số hàng quán địa phương rộ lên tình trạng chặt chém du khách…

Tất nhiên, vẫn có những điểm đến di sản đang đi đúng hướng. Việc quản lý lượng khách, phân bổ dòng du lịch theo mùa và theo không gian được xem là công cụ then chốt nhằm hạn chế quá tải, kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng giá trị chi tiêu.

Tại châu Âu, nhiều điểm di sản đã áp dụng các biện pháp kiểm soát du lịch chặt chẽ hơn, thông qua sự phối hợp giữa chính quyền địa phương, doanh nghiệp và cộng đồng cư dân. Các mô hình như giới hạn số lượng khách mỗi ngày, khuyến khích giao thông công cộng thân thiện môi trường hay phát triển các tuyến du lịch vệ tinh xung quanh di sản trung tâm đang được triển khai nhằm giảm áp lực lên những điểm đến nổi tiếng.

Ở châu Á, đặc biệt là Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, du lịch di sản được kết hợp mạnh mẽ với công nghệ số. Bảo tàng thông minh, hệ thống thuyết minh đa ngôn ngữ, trải nghiệm thực tế tăng cường và số hóa di sản đang làm mới cách kể chuyện lịch sử, đồng thời tăng mức độ tiếp cận đối với thế hệ du khách trẻ.

Việc Hàn Quốc được lựa chọn đăng cai Kỳ họp Ủy ban Di sản Thế giới của UNESCO trong những năm tới cũng phản ánh vai trò ngày càng lớn của khu vực châu Á trong các vấn đề quản lý và định hướng phát triển di sản toàn cầu.

Do đó, vừa khai thác giá trị kinh tế, vừa góp phần bảo vệ di sản và đóng góp cho cộng đồng địa phương trở thành điều kiện "sống còn" trong bối cảnh khách du lịch ngày càng có nhận thức và yêu cầu cao hơn về bảo vệ di sản và môi trường. Vượt trên tiềm năng về mặt thương mại, những người làm việc trong lĩnh vực du lịch di sản cần định hình vai trò xã hội mới: người kể chuyện, người gìn giữ và người truyền cảm hứng.