Bắt đầu từ năm nay, các tổ chức đặt trụ sở tại Trung Quốc sẽ không được phê duyệt tài trợ từ chương trình Horizon Europe (EU), quỹ nghiên cứu và đổi mới trị giá 93 tỷ euro (khoảng 110 tỷ USD)...

Lệnh cấm của EU với Trung Quốc áp dụng cho "các lĩnh vực trọng yếu" gồm: AI, công nghệ lượng tử, bán dẫn và công nghệ sinh học. Lệnh cấm bắt đầu có hiệu lực từ năm nay.

Lý do được cho là quan ngại liên quan đến an ninh nghiên cứu và nguy cơ công nghệ bị sử dụng cho mục đích quân sự.

Các nhà nghiên cứu ngoài Trung Quốc khi nộp hồ sơ trong những lĩnh vực bị cấm trên cũng phải chứng minh các đối tác tham gia không thuộc sở hữu hoặc chịu sự kiểm soát trực tiếp của các tổ chức Trung Quốc. Các quy định cấm đã bắt đầu được ban hành từ tháng 12/2025.

Truyền thông Trung Quốc nhận định tác động của quyết định này có thể không quá lớn, bởi mức độ hợp tác giữa hai bên trong một số mảng then chốt vốn đã giảm xuống mức thấp kỷ lục trong thời gian qua.

Ông Wu Ji, nhà khoa học vũ trụ cấp cao và Chủ tịch Hiệp hội Nghiên cứu Vũ trụ Trung Quốc, cũng nhận định chính sách này khó gây tổn hại nhiều cho Trung Quốc, thậm chí có thể “khiến châu Âu cô lập hơn”, South Morning China đưa tin.

Ông Wu từng giữ vai trò quan trọng trong dự án Double Star (Sứ mệnh vệ tinh giữa Trung Quốc và châu Âu cách đây hơn hai thập kỷ). Tuy nhiên, theo ông, thời kỳ hợp tác sâu rộng đó đang dần khép lại. Vệ tinh SMILE, dự án khoa học vũ trụ chung cuối cùng giữa hai bên nhằm nghiên cứu mối liên hệ giữa Mặt trời và Trái đất, dự kiến sẽ được phóng vào tháng Tư tới.

Horizon Europe là chương trình nghiên cứu và đổi mới chủ lực của EU, bắt đầu từ thập niên 1980, đã thu hút các ứng viên từ hơn 100 quốc gia. Trong chu kỳ tài trợ của chương trình giai đoạn 2014–2020 với ngân sách khoảng 80 tỷ euro, Mỹ và Trung Quốc là hai quốc gia ngoài EU tham gia nhiều nhất. Trí tuệ nhân tạo và công nghệ lượng tử nằm trong số những lĩnh vực được ưu tiên cao trong chương trình này.

Ông Cao Cong, chuyên gia chính sách khoa học và công nghệ tại Đại học Nottingham (Anh), cho rằng EU từ lâu đã "phàn nàn" các chương trình khoa học công nghệ do Nhà nước Trung Quốc tài trợ không thực sự mở cửa cho giới nghiên cứu châu Âu. “Trong bối cảnh địa chính trị ngày càng chi phối quan hệ nghiên cứu, động thái điều chỉnh chính sách của EU không quá gây bất ngờ”, ông nhận định.

Bà Joy Zhang, nhà xã hội học tại Đại học Kent (Anh), cho biết Trung Quốc cũng đang thu hẹp mức độ chia sẻ dữ liệu với giới nghiên cứu quốc tế. Từ năm 2021, Bắc Kinh đã siết chặt kiểm soát dữ liệu y tế và di truyền vì lý do an ninh.

Do đó, theo bà, những thay đổi trong chương trình Horizon Europe có thể càng làm quan hệ hai bên căng thẳng hơn. 

Ông Denis Simon, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Quincy (Hoa Kỳ), nhận định các biện pháp của EU đang cho thấy cách tiếp cận khá tương đồng với Mỹ, đó là bảo vệ nghiêm ngặt những công nghệ cốt lõi, dù vẫn duy trì giao thương ở các lĩnh vực khác.

Theo ông Simon, về lâu dài, các hạn chế có thể làm giảm khả năng tiếp cận nguồn nhân lực Trung Quốc của EU, đồng thời cũng thu hẹp cơ hội để giới nghiên cứu Trung Quốc tiếp cận các phòng thí nghiệm tiên tiến tại châu Âu. Điều này lâu dài sẽ khiến bức tranh nghiên cứu toàn cầu trở nên phân mảnh hơn.

Dù vậy, Trung Quốc không bị loại hoàn toàn khỏi chương trình Horizon Europe. Các nhà khoa học trong những lĩnh vực như khoa học khí hậu và môi trường, thực phẩm, nông nghiệp hay đa dạng sinh học vẫn có thể nộp hồ sơ xin tài trợ.

Ông Shan Yuli, nhà nghiên cứu phát triển bền vững gốc Trung Quốc tại Đại học Birmingham (Anh), cho biết công việc và hợp tác của ông với các đồng nghiệp Trung Quốc hiện không bị ảnh hưởng bởi quy định mới.