Hàng triệu lao động phi chính thức có nguy cơ “trắng tay” khi thất nghiệp

Tại hội thảo khoa học "Đánh giá 5 năm thực hiện Bộ Luật Lao động 2019" do Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam tổ chức ngày 15, 16-1, các chuyên gia cho rằng lao động phi chính thức không phải là một khu vực tạm thời mà là bộ phận cấu thành hữu cơ của nền kinh tế thị trường.

Việc hoàn thiện Bộ luật Lao động 2019 theo hướng thu hẹp khoảng cách giữa chính thức và phi chính thức không chỉ bảo vệ quyền con người của người lao động mà còn thúc đẩy tăng trưởng bền vững.

Theo ông Nguyễn Huy Khánh, Phó Chủ tịch Liên đoàn Lao động TP. Hà Nội, tính đến năm 2025, số lao động phi chính thức ở Hà Nội là 1,92 triệu người (tăng 16,8% so với năm trước) và chiếm 51,6% tổng số lao động có việc làm. 

“Lao động phi chính thức đang chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu thị trường lao động, tác động mạnh mẽ đến phát triển và bảo đảm việc làm nói chung. Tuy nhiên, hầu hết lực lượng lao động này có trình độ chuyên môn, học vấn thấp hoặc những người đến từ khu vực nông thôn, thiếu cơ hội việc làm chính thức. Công việc chủ yếu tập trung ở các ngành nghề có tính chất dễ thay đổi, thiếu bền vững, bấp bênh, ít được bảo vệ bởi pháp luật lao động vì không ký kết hợp đồng lao động”, ông Khánh chia sẻ.

Với đặc điểm như vậy, hầu hết lao động phi chính thức không được hưởng các chế độ an sinh, phúc lợi xã hội như lao động chính thức. Phương tiện, môi trường làm việc của nhóm này chỉ ở mức cơ bản; nhiều nghề, công việc còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất an toàn vệ sinh lao động.

Đặc biệt, lao động phi chính thức thường ở thế yếu trong thương lượng để bảo đảm điều kiện làm việc cũng như cơ hội, yêu cầu nâng cao thu nhập. Điều đó dẫn đến hệ quả là nhiều người lao động trong khu vực này có thu nhập thấp hơn so với mức lương tối thiểu vùng.

TS. Nhạc Phan Linh, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Mặt trận, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, cho biết khu vực lao động phi chính thức vẫn đang đối mặt với nhiều khoảng trống pháp lý.

Theo số liệu Tổng cục Thống kê, giai đoạn 2020-2025, số lao động có việc làm phi chính thức thường xuyên duy trì ở mức cao (khoảng 33-35 triệu người). Tính đến quý 4/2025, số lao động có việc làm phi chính thức đạt khoảng 33,1 triệu người (chiếm 62,4% tổng số lao động có việc làm).

Về phân bổ theo ngành nghề, ngành dịch vụ là lĩnh vực việc làm lớn nhất cho lao động phi chính thức, với tỷ trọng lao động chiếm 40,8%. Công nghiệp và xây dựng đứng thứ hai, với 33,5%. Đáng chú ý, tỷ lệ tồn kho của ngành chế biến, chế tạo năm 2025 tăng lên 81,1%, gián tiếp đẩy một lượng lớn lao động chính thức ra khỏi khu vực có hợp đồng lao động để trở thành lao động tự do.

Năm 2025 cũng chứng kiến sự biến động mạnh của khu vực doanh nghiệp, gây hệ lụy trực tiếp đến an sinh của lao động phi chính thức. Số lượng doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường khoảng 227,2 nghìn doanh nghiệp (tăng 14,8% so với 2024). Bình quân mỗi tháng có gần 19 nghìn doanh nghiệp dừng hoạt động.

Khi doanh nghiệp giải thể, lao động phi chính thức là nhóm đầu tiên mất việc nhưng là nhóm cuối cùng, hoặc không bao giờ nhận được trợ cấp. Do không được tham gia bảo hiểm thất nghiệp, nhóm này gần như "trắng tay" khi mất nguồn thu nhập.

Ngoài ra còn tình trạng bất cập về thu nhập. Mặc dù thu nhập bình quân của người lao động năm 2025 đạt 8,4 triệu đồng/tháng, nhưng có sự phân hóa sâu sắc. Thu nhập của lao động khu vực thành thị (khoảng 10,5 triệu đồng) cao gấp 1,23 lần khu vực nông thôn (nơi tập trung 2/3 lượng lao động phi chính thức), làm trầm trọng thêm tình trạng bất bình đẳng an sinh.

Theo ông Linh, những khoảng trống pháp lý và bất cập nảy sinh phải kể đến với lao động phi chính thức phải kể đến như: Khó khăn trong việc nhận diện quan hệ lao động; khoảng trống về tiêu chuẩn lao động cơ bản; an toàn vệ sinh lao động; quyền thương lượng tập thể và đại diện; an sinh xã hội và bảo hiểm thất nghiệp.

Vì vậy, chuyên gia đề xuất xây dựng "gói an sinh linh hoạt" cho nhóm này, cho phép họ đóng góp và hưởng các quyền lợi ngắn hạn tương tự như khu vực chính thức.

“Với quy mô chiếm hơn 60% tổng số lao động đang làm việc, việc nhận diện và bảo vệ quyền lợi cho nhóm đối tượng này không chỉ là yêu cầu về công bằng xã hội, mà còn là điều kiện tiên quyết để xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định”, TS. Nhạc Phan Linh nhấn mạnh.