Hội nghị toàn cầu đầu tiên về lộ trình từ bỏ nhiên liệu hóa thạch: Tham vọng giữa "bão" an ninh năng lượng

Cuộc họp diễn ra vào thời điểm thị trường năng lượng toàn cầu đang chịu áp lực chưa từng có, khi giá nhiên liệu leo thang và chuỗi cung ứng bị gián đoạn. Trong khi đó, các cam kết khí hậu quốc tế vẫn gặp nhiều trở ngại trong triển khai thực tế, khiến nhu cầu về những cơ chế hợp tác linh hoạt hơn trở nên cấp thiết.

Các chuyên gia nhận định, hội nghị lần này không chỉ mang ý nghĩa môi trường, mà còn là phép thử đối với khả năng cân bằng giữa an ninh năng lượng và mục tiêu giảm phát thải của các quốc gia trong bối cảnh địa chính trị phức tạp.

CÚ SỐC NĂNG LƯỢNG LÀM NỔI BẬT SỰ PHỤ THUỘC VÀO NHIÊN LIỆU HÓA THẠCH

Tuần tới, hơn 50 quốc gia trên thế giới sẽ tham dự một hội nghị mang tính lịch sử tại thành phố Santa Marta (Colombia), đánh dấu lần đầu tiên cộng đồng quốc tế tổ chức một diễn đàn chuyên biệt nhằm thảo luận về lộ trình từ bỏ nhiên liệu hóa thạch.

Sự kiện diễn ra trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị, đặc biệt là xung đột liên quan đến Iran, đang làm nổi bật một thực tế: thế giới vẫn phụ thuộc sâu sắc vào than đá, dầu mỏ và khí đốt - những nguồn năng lượng chính gây ra biến đổi khí hậu.

Theo đánh giá của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), tình trạng gián đoạn nguồn cung hiện nay có thể được xem là “cú sốc dầu mỏ lớn nhất từ trước đến nay”. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc Iran kiểm soát chặt chẽ eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển huyết mạch đối với dầu và khí đốt từ khu vực Vịnh.

Diễn biến này không chỉ làm gián đoạn dòng chảy năng lượng toàn cầu mà còn buộc nhiều quốc gia phải tìm kiếm các giải pháp thay thế trong ngắn hạn, bao gồm việc quay trở lại sử dụng than - loại nhiên liệu có mức phát thải cao nhất trong ba nguồn năng lượng hóa thạch chính.

NỖ LỰC PHÁ VỠ BẾ TẮC TRONG ĐÀM PHÁN KHÍ HẬU TOÀN CẦU

Hội nghị Santa Marta được hình thành từ sự thất vọng ngày càng gia tăng đối với các cuộc đàm phán khí hậu của Liên Hợp Quốc. Trong nhiều năm qua, tiến trình xây dựng một chiến lược toàn cầu nhằm loại bỏ nhiên liệu hóa thạch đã bị đình trệ do cơ chế đồng thuận, nơi chỉ cần một số ít quốc gia phản đối cũng đủ để làm chậm hoặc chặn đứng tiến trình.

Trong bối cảnh đó, các quốc gia tham gia hội nghị lần này kỳ vọng tạo ra một không gian linh hoạt hơn, nơi những nước “có cùng chí hướng” có thể tiến xa hơn trong việc định hình các giải pháp cụ thể.

Bộ trưởng Môi trường Colombia Irene Velez Torres cho biết, dù hội nghị đã được lên kế hoạch từ trước, nhưng cuộc khủng hoảng năng lượng hiện nay đã khiến sự kiện trở nên “có ý nghĩa hơn bao giờ hết”.

Đáng chú ý, bà nhấn mạnh rằng chính cú sốc năng lượng hiện tại lại càng củng cố lập luận cho việc giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, thay vì trì hoãn quá trình chuyển đổi.

Danh sách các quốc gia tham dự phản ánh một bức tranh đa dạng, bao gồm cả các nước sản xuất và tiêu thụ năng lượng. Các quốc gia phát triển như Australia, Canada và Na Uy - những nhà sản xuất nhiên liệu hóa thạch lớn - sẽ có mặt, cùng với các nền kinh tế mới nổi giàu tài nguyên như Angola, Mexico và Brazil.

Ngoài ra, các quốc gia đang phát triển phụ thuộc nhiều vào than như Thổ Nhĩ Kỳ và Việt Nam cũng tham gia, bên cạnh các quốc đảo nhỏ dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu và các nền kinh tế lớn ở châu Âu như Đức, Pháp và Anh.

Tuy nhiên, đáng chú ý là sự vắng mặt của các “siêu cường năng lượng” như Mỹ, Trung Quốc, Saudi Arabia và Nga - những quốc gia chiếm tỷ trọng lớn nhất trong sản xuất và tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch toàn cầu.

Sự thiếu vắng này đặt ra câu hỏi về mức độ ảnh hưởng thực tế của hội nghị, dù Colombia cho biết các quốc gia tham gia hiện vẫn chiếm khoảng 20% sản lượng và gần 1/3 mức tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch toàn cầu.

CÂN BẰNG GIỮA AN NINH NĂNG LƯỢNG VÀ MỤC TIÊU KHÍ HẬU

Theo các nhà phân tích, một trong những chủ đề xuyên suốt hội nghị sẽ là cách cân bằng giữa mục tiêu khí hậu và yêu cầu đảm bảo an ninh năng lượng - hai yếu tố ngày càng trở nên xung đột trong bối cảnh hiện nay.

Trong khi đó, để ứng phó với tình trạng thiếu hụt nguồn cung, một số quốc gia đang xem xét tăng cường sử dụng than trong ngắn hạn - một bước đi mang tính “ngược chiều” với các cam kết giảm phát thải.

Điều này cho thấy quá trình chuyển đổi năng lượng không chỉ là vấn đề công nghệ hay tài chính, mà còn là bài toán chính trị và an ninh.

Một điểm gây tranh cãi khác liên quan đến sự tham gia của các quốc gia sản xuất nhiên liệu hóa thạch trong hội nghị. Một số nhà hoạt động và chuyên gia lo ngại rằng lợi ích kinh tế có thể khiến các quốc gia này làm chậm tiến trình đạt được các cam kết mạnh mẽ.

Nhà khoa học khí hậu Bill Hare, người sáng lập tổ chức Climate Analytics, nhận định rằng càng nhiều quốc gia tham gia, lợi ích càng phân tán, từ đó làm giảm khả năng đạt được kết quả rõ ràng.

Tuy nhiên, phía Colombia lại có quan điểm ngược lại. Bộ trưởng Irene Velez Torres cho rằng việc có sự hiện diện của các quốc gia sản xuất là một “bước tiến lớn”, bởi vấn đề từ bỏ nhiên liệu hóa thạch từ lâu vẫn được xem là “nhạy cảm”.

Đối với các quốc gia nhỏ và dễ bị tổn thương bởi biến đổi khí hậu, hội nghị Santa Marta mang ý nghĩa đặc biệt. Bộ trưởng Khí hậu Tuvalu, Maina Talia, cho rằng đây là một sáng kiến “đáng lẽ phải được thực hiện từ lâu”, trong khi đại diện Vanuatu nhấn mạnh rằng cuộc khủng hoảng hiện tại là “lời cảnh báo rõ ràng” về sự cần thiết phải giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Các quốc đảo Thái Bình Dương - vốn phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu năng lượng - đang thể hiện mong muốn trở thành những quốc gia tiên phong trong quá trình chuyển đổi.

KỲ VỌNG TẠO RA ĐỘNG LỰC RIÊNG CHO QUÁ TRÌNH CHUYỂN ĐỔI NĂNG LƯỢNG TOÀN CẦU

Tại Hội nghị COP28 năm 2023, gần 200 quốc gia đã lần đầu tiên đạt được đồng thuận về việc “chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch”. Tuy nhiên, kể từ đó đến nay, tiến trình hiện thực hóa cam kết này vẫn gặp nhiều trở ngại.

Căng thẳng đã bùng phát tại COP30 ở Brazil khi các quốc gia thậm chí không thể thống nhất việc đưa nội dung đề cập trực tiếp đến nhiên liệu hóa thạch vào văn kiện cuối cùng.

Theo chuyên gia Beth Walker từ tổ chức E3G, mục tiêu của hội nghị không phải là cạnh tranh với tiến trình đa phương, mà là tạo điều kiện để các quốc gia sẵn sàng hành động có thể tiến nhanh hơn.

Dù không kỳ vọng vào những tuyên bố mang tính đột phá, giới quan sát cho rằng hội nghị vẫn có thể tạo ra những tác động quan trọng về mặt chính trị và định hướng chính sách.

Các khuyến nghị từ hội nghị sẽ được đưa vào một “lộ trình tự nguyện” về việc từ bỏ nhiên liệu hóa thạch do Brazil dẫn dắt – một sáng kiến nhằm thúc đẩy hành động cụ thể trong bối cảnh các cơ chế toàn cầu đang gặp bế tắc.

Về dài hạn, hội nghị Santa Marta có thể góp phần hình thành một liên minh mới giữa các quốc gia sản xuất và tiêu thụ năng lượng, từ đó tạo ra động lực riêng cho quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu.

Tuy nhiên, con đường phía trước vẫn còn nhiều thách thức. Khi các cuộc khủng hoảng năng lượng tiếp tục diễn ra và nhu cầu đảm bảo nguồn cung vẫn là ưu tiên hàng đầu của nhiều quốc gia, việc cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế, an ninh năng lượng và mục tiêu khí hậu sẽ tiếp tục là bài toán khó giải trong nhiều năm tới.