Sự suy giảm của các loài chim di cư không chỉ là vấn đề đa dạng sinh học mà còn phản ánh "sức khỏe" của các hệ sinh thái đang nâng đỡ nền kinh tế. Một nghiên cứu quốc tế cho thấy hơn một nửa số loài chim di cư trên thế giới đang suy giảm, đồng thời kêu gọi triển khai các chiến lược bảo tồn trên toàn bộ hành trình di cư nhằm tăng cường khả năng chống chịu của tự nhiên trước biến đổi khí hậu và sức ép phát triển…

Mỗi năm, hàng tỷ cá thể chim thực hiện những hành trình kéo dài hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn km, kết nối các châu lục, đại dương và hệ sinh thái trên khắp hành tinh. Từ những đồng cỏ Bắc Mỹ, các vùng lãnh nguyên Bắc Cực cho tới các bãi bùn ven biển Đông Nam Á hay những hòn đảo giữa Thái Bình Dương, chim di cư đóng vai trò như những "cầu nối sinh thái", góp phần duy trì sự vận hành của nhiều hệ sinh thái tự nhiên.

Một nghiên cứu vừa được công bố bởi nhóm các nhà khoa học quốc tế trên tạp chí The Conversation cho thấy hơn một nửa trong số khoảng 3.380 loài chim di cư trên thế giới đang có xu hướng suy giảm quần thể. Đây không chỉ là dấu hiệu cảnh báo về nguy cơ mất đa dạng sinh học mà còn phản ánh sự suy yếu của các hệ sinh thái vốn đang cung cấp nhiều dịch vụ thiết yếu cho con người.

Theo các nhà nghiên cứu, nguyên nhân không xuất phát từ một yếu tố đơn lẻ mà là sự cộng hưởng của hàng loạt sức ép, từ mất sinh cảnh, đô thị hóa, nông nghiệp thâm canh, ô nhiễm hóa chất, săn bắt, buôn bán động vật hoang dã cho tới những tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu.

KHÔNG CHỈ MẤT NƠI SINH SỐNG MÀ CÒN MẤT CẢ "HÀNH LANG DI CƯ"

Điểm đặc biệt của chim di cư là vòng đời của chúng không gắn với một địa điểm duy nhất. Một con chim có thể sinh sản tại Bắc Mỹ, trú đông ở Nam Mỹ và dừng chân tại nhiều quốc gia khác nhau trong suốt hành trình kéo dài hàng nghìn km. Điều này đồng nghĩa chỉ cần một mắt xích trong chuỗi sinh cảnh bị phá vỡ, toàn bộ vòng đời của loài có thể bị ảnh hưởng.

Nhóm nghiên cứu dẫn chứng trường hợp của loài bobolink, một loài chim đồng cỏ sinh sản tại Bắc Mỹ, nhưng dành phần lớn thời gian còn lại trong năm kiếm ăn tại vùng Pampas của Nam Mỹ. Nếu các đồng cỏ tại Nam Mỹ tiếp tục bị chuyển đổi thành đất nông nghiệp hoặc chim bị ảnh hưởng bởi thuốc bảo vệ thực vật, việc bảo vệ nơi sinh sản tại Bắc Mỹ cũng không đủ để đảo ngược xu hướng suy giảm của quần thể.

Một ví dụ khác là chim hải âu Newell, loài dành phần lớn cuộc đời trên Thái Bình Dương nhưng quay trở về quần đảo Hawaii để sinh sản. Tại đây, ánh sáng nhân tạo từ các đô thị, va chạm với đường dây điện và sự xuất hiện của các loài săn mồi ngoại lai như mèo nhà đang khiến quần thể vốn đã nhỏ bé tiếp tục suy giảm.

Trong khi đó, choắt mỏ thìa, một trong những loài chim di cư hiếm nhất thế giới, phụ thuộc vào chuỗi bãi bùn ven biển từ vùng Viễn Đông của Nga đến Đông Nam Á để nghỉ chân và kiếm ăn trong suốt hành trình di cư.

Tuy nhiên, quá trình lấn biển, phát triển khu công nghiệp, cảng biển và đô thị ven biển đã khiến diện tích các bãi bùn tự nhiên tại nhiều quốc gia châu Á thu hẹp nhanh chóng. Chỉ cần mất đi một vài điểm dừng chân quan trọng cũng có thể làm đứt gãy toàn bộ hành trình di cư của loài.

Theo các nhà khoa học, đây chính là lý do các chương trình bảo tồn truyền thống vốn chỉ tập trung vào khu vực sinh sản hoặc khu vực trú đông ngày càng bộc lộ nhiều hạn chế. Muốn cứu các loài chim di cư, cần phải bảo vệ toàn bộ "hành lang sinh thái" mà chúng sử dụng trong suốt vòng đời.

NHỮNG MỐI ĐE DỌA NGÀY CÀNG ĐA DẠNG

Bên cạnh mất sinh cảnh, các loài chim di cư hiện phải đối mặt với nhiều nguy cơ mới do các hoạt động của con người. Sự mở rộng nhanh chóng của đô thị khiến ngày càng nhiều chim va chạm với các tòa nhà kính hoặc đường dây điện cao thế.

Việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật trong nông nghiệp không chỉ làm giảm nguồn thức ăn là côn trùng mà còn có thể gây ngộ độc trực tiếp cho chim. Hoạt động săn bắt và buôn bán chim hoang dã vẫn diễn ra tại nhiều khu vực trên thế giới, đặc biệt dọc các tuyến di cư truyền thống.

Đối với các loài chim biển, nguy cơ còn đến từ nghề khai thác thủy sản. Nhiều cá thể bị mắc vào lưới đánh bắt hoặc câu dài và chết trước khi có thể quay trở lại nơi sinh sản. Trong khi đó, biến đổi khí hậu đang làm thay đổi cả thời điểm lẫn điều kiện môi trường trên các tuyến di cư. Nhiều loài đến nơi sinh sản muộn hơn thời điểm nguồn thức ăn dồi dào nhất hoặc phải đối mặt với các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão mạnh, nắng nóng kéo dài và hạn hán.

CÔNG NGHỆ MỞ RA CƠ HỘI ĐẢO NGƯỢC XU HƯỚNG SUY GIẢM

Theo nhóm nghiên cứu, dù bức tranh hiện nay còn nhiều gam màu xám, triển vọng bảo tồn chim di cư chưa phải là không có hy vọng. Điều khác biệt lớn nhất so với vài thập kỷ trước là giới khoa học hiện sở hữu nhiều công cụ hiện đại giúp theo dõi chính xác hành trình của từng cá thể chim và xác định những mắt xích quan trọng nhất cần được bảo vệ.

Các thiết bị định vị vệ tinh siêu nhỏ, công nghệ phân tích ADN, mạng lưới theo dõi bằng sóng vô tuyến tự động, cùng các chương trình quan trắc dài hạn đã tạo ra bước tiến lớn trong nghiên cứu chim di cư. Bên cạnh đó, những nền tảng khoa học cộng đồng như eBird - nơi hàng triệu người yêu thiên nhiên trên thế giới ghi nhận các loài chim quan sát được - cũng đang cung cấp nguồn dữ liệu khổng lồ về phân bố và biến động quần thể theo thời gian thực.

Lần đầu tiên, các nhà khoa học có thể theo dõi toàn bộ hành trình của một cá thể chim từ nơi sinh sản, các điểm dừng chân, khu vực trú đông cho đến hành trình quay trở lại. Điều này giúp xác định chính xác giai đoạn nào trong vòng đời khiến quần thể suy giảm mạnh nhất để ưu tiên nguồn lực bảo tồn.

Một trong những ví dụ tiêu biểu là sáng kiến quốc tế Road to Recovery, được triển khai nhằm đảo ngược xu hướng suy giảm của những loài chim có tốc độ giảm nhanh nhất ở Bắc Mỹ trước khi chúng phải được xếp vào danh sách nguy cấp.

Điểm khác biệt của chương trình này là không chờ đến khi quần thể sụt giảm nghiêm trọng mới hành động. Thay vào đó, các nhà khoa học, cơ quan quản lý, tổ chức bảo tồn, chủ đất và cộng đồng địa phương cùng tham gia xây dựng kế hoạch bảo tồn riêng cho từng loài.

Đến nay, hơn 50 nhóm công tác quốc tế đã được thành lập để xây dựng chiến lược cho nhiều loài chim khác nhau. Những nỗ lực này đã góp phần thúc đẩy nghiên cứu khoa học, mở rộng các khu bảo tồn, điều chỉnh chính sách quản lý săn bắt, cải thiện sinh cảnh và tăng cường hợp tác xuyên biên giới.

Không giống nhiều loài động vật chỉ sinh sống trong phạm vi một quốc gia, chim di cư có thể đi qua hàng chục quốc gia trong một năm.

Điều này khiến mọi nỗ lực bảo tồn đơn lẻ khó phát huy hiệu quả nếu thiếu sự phối hợp giữa các quốc gia nằm trên cùng tuyến di cư.

Hiện nay, Công ước về Bảo tồn các loài động vật hoang dã di cư (CMS) cùng nhiều sáng kiến hợp tác theo các tuyến đường bay đang tạo khuôn khổ để các quốc gia phối hợp bảo vệ các loài chim vượt qua ranh giới chính trị.

Tuy nhiên, theo các tác giả, hiệu quả của những cơ chế này vẫn còn hạn chế khi nhiều quốc gia có diện tích lớn, nguồn lực mạnh và giữ vai trò quan trọng trên các tuyến di cư như Mỹ, Canada, Mexico, Nga và Nhật Bản vẫn chưa tham gia công ước. Khoảng trống này khiến nhiều chương trình bảo tồn khó được triển khai đồng bộ trên toàn bộ hành trình di cư của các loài chim.

Nhóm nghiên cứu cho rằng việc mở rộng hợp tác quốc tế, tăng cường chia sẻ dữ liệu và duy trì nguồn tài chính ổn định sẽ là điều kiện quan trọng để chuyển các kết quả nghiên cứu thành những chương trình bảo tồn có hiệu quả trên thực địa.

Song song với vai trò của chính phủ, khu vực tư nhân và người dân cũng có thể đóng góp đáng kể thông qua các hoạt động phục hồi sinh cảnh, giảm ô nhiễm ánh sáng, hạn chế va chạm với công trình xây dựng, kiểm soát mèo thả rông, giảm sử dụng hóa chất độc hại và tham gia các chương trình khoa học cộng đồng.

BẢO TỒN CHIM DI CƯ CŨNG LÀ BẢO VỆ NỀN KINH TẾ XANH

Theo các nhà khoa học, sự suy giảm của chim di cư không đơn thuần là câu chuyện của đa dạng sinh học mà còn phản ánh sức khỏe của các hệ sinh thái đang hỗ trợ cho tăng trưởng kinh tế và đời sống con người.

Nhiều nghiên cứu cho thấy các dịch vụ hệ sinh thái do chim mang lại có giá trị kinh tế rất lớn nhưng thường không được phản ánh đầy đủ trong các chỉ tiêu truyền thống. Chim giúp kiểm soát sâu bệnh tự nhiên, giảm nhu cầu sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, góp phần thụ phấn và phát tán hạt giống, duy trì cân bằng sinh thái và hỗ trợ tái sinh rừng...

Theo nhóm nghiên cứu, thách thức hiện nay không còn nằm ở việc thiếu bằng chứng khoa học mà là tốc độ chuyển hóa các kết quả nghiên cứu thành chính sách và hành động thực tế.

Mùa xuân năm tới, những đàn bobolink sẽ tiếp tục trở về các đồng cỏ Bắc Mỹ. Chim hải âu Newell sẽ lại vượt hàng nghìn km trên Thái Bình Dương để quay về Hawaii sinh sản. Còn choắt mỏ thìa sẽ tiếp tục một trong những hành trình di cư gian nan nhất thế giới.

Liệu những cuộc di cư kỳ vĩ ấy có còn được các thế hệ tương lai chứng kiến hay không sẽ phụ thuộc vào những quyết định được đưa ra ngay từ hôm nay. Trong bối cảnh các quốc gia ngày càng coi bảo tồn đa dạng sinh học là một trụ cột của phát triển bền vững và kinh tế xanh, việc bảo vệ các loài chim di cư không chỉ nhằm gìn giữ vẻ đẹp của thiên nhiên mà còn là đầu tư cho khả năng chống chịu của các hệ sinh thái và sự phát triển lâu dài của nền kinh tế.