Khó phân định rạch ròi hành vi vô tình vi phạm và cố ý trục lợi bảo hiểm thất nghiệp

Trợ cấp thất nghiệp là một trong bốn chế độ của bảo hiểm thất nghiệp, nhằm bù đắp một khoản hỗ trợ cho người lao động khi gặp khó khăn mất việc. Tuy nhiên, trong thời gian qua vẫn có tình trạng một số người lao động có những hành vi trục lợi liên quan tới chính sách này.

TRỤC LỢI BẢO HIỂM THẤT NGHIỆP, NGƯỜI LAO ĐỘNG "THIỆT ĐƠN, THIỆT KÉP"

Tại Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, nơi tiếp nhận hồ sơ hưởng trợ cấp thất nghiệp và giải quyết các thủ tục liên quan, bà Vũ Thị Thanh Liễu, Phó Giám đốc Trung tâm, cho rằng một bộ phận người lao động vi phạm quy định về bảo hiểm thất nghiệp xuất phát từ việc chưa hiểu rõ chính sách.

Qua quá trình tiếp xúc, nhiều người lao động nói họ không biết khi đã có việc làm thì không còn đủ điều kiện hưởng trợ cấp thất nghiệp. Hoặc nghĩ đã tham gia đóng bảo hiểm thất nghiệp nên đương nhiên được hưởng quyền lợi này.

Bên cạnh đó, không ít trường hợp không nắm được quy định phải thông báo với Trung tâm Dịch vụ việc làm khi đã có việc làm mới để thực hiện thủ tục chấm dứt hưởng trợ cấp thất nghiệp, và bảo lưu thời gian đóng bảo hiểm thất nghiệp còn lại.

Bà Liễu cho rằng đây là các trường hợp "hưởng sai quy định về bảo hiểm thất nghiệp". Những vi phạm phổ biến nhất là người lao động đã có việc làm nhưng vẫn nộp hồ sơ đề nghị hưởng trợ cấp thất nghiệp, hoặc đang hưởng trợ cấp thất nghiệp thì có việc làm mới, nhưng không thực hiện nghĩa vụ thông báo trong thời hạn 3 ngày làm việc kể từ ngày ký hợp đồng lao động.

“Trong số các trường hợp này, có người vi phạm do vô tình, nhưng cũng có người cố ý. Một số người cho rằng mức xử phạt hành chính hiện nay không lớn so với số tiền trợ cấp có thể nhận được. Nếu bị phát hiện vì hưởng sai quy định thì bị phạt tối đa cũng chỉ 2 triệu đồng thôi”, bà Liễu cho hay.

Trong khi đó, theo quy định của Luật Việc làm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, mức trợ cấp thất nghiệp tối đa có thể lên tới 26,55 triệu đồng mỗi tháng. Vì vậy, có người mang tâm lý "đánh cược", cho rằng nếu không bị phát hiện thì vẫn có lợi, còn nếu bị phát hiện thì chỉ bị xử phạt hành chính.

Theo lãnh đạo Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, thực tế, hậu quả của hành vi hưởng sai quy định không chỉ dừng lại ở việc bị phạt tiền. Trước hết, toàn bộ số tiền trợ cấp thất nghiệp đã nhận sai quy định sẽ bị thu hồi.

Đồng thời, người lao động cũng không được bảo lưu thời gian đã tham gia bảo hiểm thất nghiệp tương ứng với thời gian hưởng sai. Điều này đồng nghĩa với việc mất đi cơ hội sử dụng khoảng thời gian đóng bảo hiểm đó để tính hưởng chế độ trong tương lai. 

Do đó, việc cố tình gian lận để hưởng trợ cấp thất nghiệp không chỉ vi phạm pháp luật, mà còn khiến người lao động chịu thiệt hại về cả quyền lợi lẫn tài chính trong dài hạn.

MINH BẠCH DỮ LIỆU NGƯỜI HƯỞNG

Từ thực tế giải quyết chính sách tại Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, bà Vũ Thị Thanh Liễu, Phó Giám đốc Trung tâm, cho biết việc phát hiện các trường hợp hưởng sai quy định hiện nay phần lớn được thực hiện thông qua quá trình đối chiếu dữ liệu giữa cơ quan Bảo hiểm xã hội và Trung tâm Dịch vụ việc làm.

Đặc biệt, từ khi người lao động được phép nộp hồ sơ hưởng trợ cấp thất nghiệp trực tuyến qua Cổng Dịch vụ công quốc gia, cán bộ trung tâm không còn nhiều cơ hội tiếp xúc trực tiếp để tư vấn hoặc trao đổi với người lao động như trước đây.

“Có những trường hợp người lao động nộp hồ sơ trực tuyến, được giải quyết hưởng trợ cấp thất nghiệp theo quy định. Tuy nhiên, khi danh sách được chuyển sang cơ quan Bảo hiểm xã hội để thực hiện chi trả, thì cơ quan này mới phát hiện người lao động đã có việc làm mới và đang tham gia bảo hiểm xã hội tại doanh nghiệp khác. Khi đó, hồ sơ sẽ được chuyển ngược trở lại để cơ quan chức năng xác minh, xử lý”, bà Liễu dẫn chứng.

Bà Liễu cho biết trong quá trình làm việc, nhiều người lao động giải trình rằng họ đã ký hợp đồng lao động mới nhưng không biết phải khai báo, hoặc không hiểu rõ quy định về chấm dứt hưởng trợ cấp thất nghiệp. Điều này khiến cơ quan thực hiện chính sách phải mất nhiều thời gian để xác minh, thông báo, thu hồi tiền trợ cấp đã chi trả và hoàn tất các thủ tục liên quan.

Sau khi hoàn trả số tiền hưởng sai quy định, người lao động mới có thể hoàn thiện các thủ tục tiếp theo liên quan đến bảo hiểm xã hội, hoặc các chế độ khác theo quy định.

Từ thực tiễn như vậy, bà Liễu cho rằng rất khó để xác định rạch ròi đâu là trường hợp vô tình vi phạm và cố ý trục lợi. “Ranh giới giữa hai nhóm này khá mong manh và việc đánh giá phải dựa trên hồ sơ, tài liệu cũng như kết quả xác minh cụ thể của từng trường hợp”, lãnh đạo Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội cho hay.

Trong bối cảnh đó, ở góc độ cơ quan quản lý, TS. Phạm Ngọc Toàn, Giám đốc Trung tâm Thông tin phân tích, dự báo chiến lược và dịch vụ công (Bộ Nội vụ), cho rằng yếu tố cốt lõi để đẩy lùi tình trạng trục lợi bảo hiểm thất nghiệp trong thời gian tới là xây dựng hệ thống quản lý dựa trên dữ liệu, minh bạch và có trách nhiệm giải trình rõ ràng.

Theo ông, muốn hạn chế gian lận và trục lợi, trước hết phải bảo đảm sự liên thông giữa dữ liệu lao động, việc làm, bảo hiểm xã hội và bảo hiểm thất nghiệp. Bên cạnh đó, cần nâng cao nhận thức của cả người lao động và người sử dụng lao động về bản chất của chính sách bảo hiểm thất nghiệp là cơ chế chia sẻ rủi ro, không phải khoản tiền cá nhân đóng vào rồi mặc nhiên được nhận lại.

Song song với đó, các trường hợp vi phạm cần được xử lý nghiêm minh để tăng tính răn đe và củng cố niềm tin vào sự công bằng của chính sách. Khi dữ liệu đầy đủ, trách nhiệm được xác định rõ và các chủ thể tham gia đều có ý thức tuân thủ, tình trạng trục lợi bảo hiểm thất nghiệp sẽ từng bước được đẩy lùi.