Việc tối ưu hóa dòng tiền là bài toán thường trực của nhà thầu trong hoạt động quản lý tài chính. Tuy nhiên, doanh nghiệp cần phân định rõ việc quản trị dòng tiền minh bạch và chiếm dụng vốn trái phép...

Trong hoạt động xây dựng, tạm ứng hợp đồng không chỉ là một điều khoản tài chính mà còn đóng vai trò quan trọng đối với cả nhà thầu và chủ đầu tư trong việc bảo đảm hiệu quả thực hiện hợp đồng. Tuy nhiên trên thực tế vẫn có thể phát sinh tranh chấp, bất đồng về điều kiện tạm ứng, thời điểm chuyển tiền, giá trị bảo lãnh tạm ứng, tiến độ thu hồi, nghĩa vụ hoàn trả khi hợp đồng bị tạm dừng..

Luật sư Nguyễn Văn Thái (Công ty luật Bross and Partner) chia sẻ về quy định pháp luật liên quan đến tiền tạm ứng trong hoạt động xây dựng.

Thưa ông, tiền tạm ứng trong hoạt động xây dựng là gì? Pháp luật quy định như nào về việc sử dụng tiền tạm ứng?

Dưới góc độ pháp lý, khái niệm này được quy định rất rõ tại Khoản 1 Điều 18 Nghị định 37/2015/NĐ-CP (quy định chi tiết về hợp đồng xây dựng): "tạm ứng hợp đồng xây dựng là khoản kinh phí mà bên giao thầu ứng trước không lãi suất cho bên nhận thầu để thực hiện các công tác chuẩn bị cần thiết trước khi triển khai thực hiện các công việc theo hợp đồng".

Về nguyên tắc sử dụng, pháp luật kiểm soát rất chặt chẽ dòng tiền này nhằm bảo đảm tiến độ dự án. Theo Khoản 6 Điều 18 Nghị định 37/2015/NĐ-CP, tiền tạm ứng phải được sử dụng đúng mục đích, đúng đối tượng và có hiệu quả.

Quy định này nêu rõ: "nghiêm cấm việc tạm ứng mà không sử dụng hoặc sử dụng không đúng mục đích". Do đó, nhà thầu có nghĩa vụ giải ngân khoản tiền này trực tiếp cho các hạng mục công việc đã thỏa thuận và phải lưu trữ chứng từ đầy đủ để chứng minh.

Vậy nhà thầu có thể mang tiền tạm ứng để gửi tiết kiệm không? Hành vi này có phổ biến trên thị trường không?

Về tính hợp pháp, căn cứ vào quy định nêu trên, doanh nghiệp không được phép mang tiền tạm ứng đi gửi tiết kiệm sinh lời. Bản chất của khoản tiền này là nguồn vốn chuyên biệt phục vụ cho gói thầu.

Về tính phổ biến trên thị trường, hiện chưa có bất kỳ số liệu thống kê nào thể hiện việc dùng tiền tạm ứng gửi ngân hàng là phổ biến hay không, nhưng qua vụ việc vừa qua cho thấy việc này là có xảy ra. Tuy nhiên trên thị trường xây dựng, đặc biệt ở khối tư nhân, việc tối ưu hóa dòng tiền là bài toán thường trực của doanh nghiệp trong hoạt động quản lý tài chính.

Chúng ta cần nhìn nhận vấn đề này qua hai lăng kính:

Trường hợp thứ nhất (quản trị dòng tiền minh bạch): Nhà thầu nhận tạm ứng nhưng chưa đến thời điểm thanh toán cho nhà cung cấp, nên khoản tiền dôi dư được chuyển tạm từ tài khoản thanh toán sang tài khoản tiết kiệm ngắn hạn.

Khi có nhu cầu thi công, tiền lập tức được chuyển lại để sử dụng. Bản chất tiền vẫn thuộc quyền quản lý của doanh nghiệp, lãi phát sinh được hạch toán đầy đủ trên hệ thống kế toán. Dưới góc độ quản trị doanh nghiệp, đây là nghiệp vụ tối ưu vốn. Tuy nhiên, đối với pháp luật xây dựng và các dự án trọng điểm, hành vi này vẫn bị coi là sai mục đích tạm ứng.

Trường hợp thứ hai (vi phạm có yếu tố tư lợi): Nhà thầu rút tiền, chuyển cho cá nhân hoặc tổ chức khác, gửi tiết kiệm dưới tên cá nhân hoặc dùng thủ đoạn để tư lợi khoản lãi, không kê khai trên sổ sách kế toán. Đây là hành vi vi phạm nghiêm trọng, không chỉ sai mục đích mà còn có dấu hiệu chiếm dụng vốn trái phép.

Tranh chấp liên quan đến tiền tạm ứng có phải là một trong những tranh chấp điển hình trong pháp luật xây dựng không?

Tranh chấp liên quan đến tiền tạm ứng là một nhóm tranh chấp tương đối điển hình trong hợp đồng xây dựng. Các bên thường bất đồng về điều kiện tạm ứng, thời điểm chuyển tiền, giá trị bảo lãnh tạm ứng, tiến độ thu hồi, nghĩa vụ hoàn trả khi hợp đồng bị tạm dừng hoặc chấm dứt, cũng như quyền yêu cầu ngân hàng thực hiện bảo lãnh.

Nghị định số 37/2015/NĐ-CP yêu cầu mức tạm ứng, thời điểm tạm ứng, bảo lãnh và việc thu hồi phải được các bên thỏa thuận cụ thể trong hợp đồng; nhà thầu đồng thời phải sử dụng tiền đúng mục đích, đúng đối tượng và có hiệu quả.

Tuy nhiên, việc nhà thầu chuyển khoản tiền tạm thời chưa sử dụng sang tiền gửi ngắn hạn không phải là một dạng tranh chấp độc lập phổ biến. Tranh chấp thường chỉ phát sinh khi chủ đầu tư cho rằng hành vi đó vi phạm mục đích tạm ứng, yêu cầu thu hồi tiền, xử lý bảo lãnh, thu lại khoản lãi hoặc áp dụng chế tài hợp đồng.

Khi giải quyết, cần phân biệt giữa vi phạm nghĩa vụ hợp đồng với hành vi có dấu hiệu hình sự.

Nhà thầu có thể bị xác định sử dụng tiền chưa đúng mục đích nếu tự ý gửi có kỳ hạn mà không được hợp đồng cho phép hoặc chủ đầu tư chấp thuận.

Nhưng nếu tiền gốc vẫn được bảo toàn, tiền lãi được hạch toán công khai, công việc theo hợp đồng vẫn được thực hiện đầy đủ và không có thất thoát, thiệt hại, chiếm đoạt hay tư lợi thì vụ việc trước hết mang tính chất tranh chấp hoặc vi phạm trong quản lý, thực hiện hợp đồng. Không thể chỉ từ việc phát sinh lãi tiền gửi mà mặc nhiên suy ra trách nhiệm hình sự.

Vậy nhà thầu cần lưu ý gì về vấn đề này?

Bài học phòng ngừa đặt ra là doanh nghiệp phải tuân thủ tuyệt đối kỷ luật giải ngân. Yêu cầu tạm ứng phải sát với kế hoạch thi công thực tế và mọi khoản chi phải đi kèm chứng từ hợp lệ, trực tiếp phục vụ cho dự án để sẵn sàng minh bạch với cơ quan thanh tra, kiểm toán.