Những điểm nghẽn, vướng mắc trong xử lý vi phạm đất đai

Nghị định số 123/2024/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 4/10/2024 nhằm cụ thể hóa Luật Đất đai năm 2024 và Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012 (được sửa đổi, bổ sung năm 2020), tạo hành lang pháp lý để xử lý kịp thời, nghiêm minh các hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai.

Trên cơ sở tổng hợp báo cáo của các tỉnh, thành phố, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết sau hơn 1 năm triển khai Nghị định, các vụ việc vi phạm được xử lý kịp thời theo đúng trình tự, thủ tục quy định; ý thức chấp hành pháp luật của các tổ chức, cá nhân được nâng lên.

"Cả nước đã phát hiện và xử lý 8.951 vụ vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai với tổng số tiền xử phạt gần 147 tỷ đồng. Các hành vi bị xử phạt chủ yếu là sử dụng đất sai mục đích, lấn đất, chiếm đất, không đăng ký đất đai, chậm đăng ký biến động đất đai, hủy hoại đất…", văn bản của Bộ Nông nghiệp và Môi trường (gửi Bộ Tư pháp đánh giá kết quả thực hiện Nghị định 123/2024 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai) nêu rõ.

QUÁ TRÌNH THỰC THI GẶP NHIỀU  VƯỚNG MẮC 

Mặc dù đạt được những kết quả nhất định, tuy nhiên, trong quá trình triển khai thi hành Nghị định số 123/2024/NĐ-CP, theo phản ánh của một số địa phương, người sử dụng đất gửi về (qua công văn và thông qua phản ánh, kiến nghị của người dân, doanh nghiệp trên Cổng thông tin điện tử của Chính phủ, của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Tư pháp), trong quá trình triển khai thi hành Nghị định số 123/2024/NĐ-CP đã phát sinh một số tồn tại, vướng mắc cần nghiên cứu sửa đổi, bổ sung để đảm bảo phù hợp với yêu cầu của thực tiễn.

Cụ thể như: khó khăn khi xác định một số hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai; việc áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả đối với trường hợp sử dụng đất không đúng mục đích từ ngày 01/7/2014;

Bên cạnh đó là căn cứ xác định hành vi sử dụng đất không đúng mục đích; căn cứ xác định hành vi lấn đất hoặc chiếm đất. Việc xác định đối tượng xử phạt với các trường hợp chung quyền sử dụng đất của vợ, chồng và nhiều người chung quyền sử dụng đất còn vướng mắc. Một số chế tài xử lý đối với hành vi vi phạm hành chính chưa phủ kín chưa đủ mạnh, chưa đủ sức răn đe, một số biện pháp khắc phục hậu quả còn khó thực hiện…

Ngoài ra, cũng còn khó khăn trong xác định thời điểm vi phạm, thời điểm chấm dứt hành vi vi phạm, đặc biệt đối với các hành vi vi phạm liên quan đến giao dịch dân sự về đất đai hoặc hành vi cung cấp thông tin sai lệch, ảnh hưởng đến việc áp dụng hình thức xử phạt và thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính;

Về đối tượng vi phạm và tổ chức cưỡng chế, một số trường hợp nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất nhưng hành vi vi phạm xảy ra trước thời điểm chuyển quyền, gây khó khăn trong việc xác định chủ thể bị lập biên bản, ban hành quyết định xử phạt hoặc áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả.

Bên cạnh đó một bộ phận đối tượng vi phạm chưa nghiêm túc chấp hành quyết định xử phạt, đặc biệt là nghĩa vụ nộp lại số lợi bất hợp pháp, ảnh hưởng đến hiệu lực thi hành pháp luật. Nhiều công trình vi phạm tồn tại từ trước thời điểm sáp nhập đơn vị hành chính, hồ sơ pháp lý không đầy đủ, gây khó khăn trong rà soát, xác minh và xử lý…

CÁCH HIỂU, CÁCH ÁP DỤNG CÒN CHƯA THỐNG NHẤT

Đối với hành vi lấn đất hoặc chiếm đất, Nghị định chưa quy định, giải thích cụ thể một số khái niệm như “lấn đất”, “chiếm đất”,… dẫn đến cách hiểu và áp dụng chưa thống nhất giữa các địa phương, đơn vị, tiềm ẩn nguy cơ áp dụng không đúng quy định. Về biện pháp xử lý, Nghị định yêu cầu “buộc khôi phục tình trạng ban đầu của đất”, chứ không quy định rõ “buộc trả lại đất đã lấn, chiếm” như trước đây, dẫn đến khó khăn trong tổ chức thi hành.

Mặc dù mức phạt tiền rất cao cho hành vi lấn đất, chiếm đất nhưng việc áp dụng các mức phạt này cần căn cứ vào quy định của Luật Đất đai 2024 về phân loại đất, quy hoạch sử dụng đất, dẫn đến nhiều trường hợp không rõ ràng, khó xác định đúng hành vi và mức phạt.

Đối với hành vi hủy hoại đất: Việc áp dụng biện pháp “buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu của đất” còn nhiều vướng mắc trong trường hợp đất đã có biến động lớn, bị thay đổi kết cấu, bề mặt từ nhiều năm trước hoặc không xác định rõ nguồn gốc, loại đất, hồ sơ địa chính không đầy đủ, gây khó khăn cho cơ quan xử lý và người dân trong thực hiện...

Đối với hành vi “cản trở, gây khó khăn” chưa được định lượng, thiếu tiêu chí xác định mức độ vi phạm, dễ dẫn đến cách hiểu và áp dụng không thống nhất và khó phân biệt hành vi vi phạm hành chính với tranh chấp dân sự về ranh giới, lối đi, gây lúng túng trong xử lý.

Một trong những nguyên nhân dẫn đến thực trạng trên được cơ quan quản lý chỉ ra là do dữ liệu hồ sơ địa chính tại một số địa phương chưa đầy đủ, chưa đồng bộ, nhiều bản đồ chưa được nghiệm thu, phê duyệt, gây khó khăn trong xác định loại đất, nguồn gốc đất, hiện trạng sử dụng đất.

Bên cạnh đó, năng lực chuyên môn của cán bộ cấp xã trong lĩnh vực xử phạt vi phạm hành chính về đất đai còn chưa đồng đều, trong khi yêu cầu nghiệp vụ ngày càng cao, diễn biến phát sinh các vi phạm trong lĩnh vực đất đai ngay càng tinh vi, phức tạp…

Từ thực tiễn trên, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã đề xuất sửa đổi Nghị định 123/2004/NĐ-CP nhằm khắc phục bất cập trong xác định hành vi vi phạm, bổ sung biện pháp khắc phục, thẩm quyền xử phạt đất đai.

"Việc xây dựng sửa đổi, bổ sung Nghị định số 123/2024/NĐ-CP là cần thiết và có cơ sở để bảo đảm phù hợp với tổ chức bộ máy sau khi được sắp xếp và mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Điều này cũng góp phần tạo hành lang pháp lý đồng bộ, thống nhất, chặt chẽ và khả thi trong việc phát hiện, ngăn chặn, xử lý kịp thời các hành vi vi phạm pháp luật về đất đai, nâng cao hiệu quả, hiệu lực quản lý nhà nước về đất đai; tháo gỡ những khó khăn vướng mắc trong tổ chức thực hiện trên thực tiễn", Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhận định.