Khi các con sông châu Âu rút xuống trong những đợt hạn hán, những dấu tích lịch sử vốn nằm dưới nước hàng thế kỷ lại xuất hiện. Trong số đó có những “hòn đá đói” với những dòng chữ u ám, từng ghi lại các thời kỳ mực nước xuống thấp, mùa màng thất bát, thương mại đình trệ và nạn đói…

Một trong những “hòn đá đói” nổi tiếng nhất nằm dưới lòng sông Elbe, gần thành phố Decin của Cộng hòa Czech, sát biên giới Đức. Khi mực nước sông xuống thấp, dòng chữ bằng tiếng Đức khắc trên tảng đá lại lộ ra: “Wenn du mich siehst, dann weine” - “Nếu nhìn thấy tôi, hãy khóc”.

Những đợt hạn hán gần đây tại châu Âu không chỉ làm lộ ra các xác tàu từ thời Đức Quốc xã, những quả bom chưa phát nổ từ Thế chiến II hay hài cốt voi ma-mút thời tiền sử. Ở một số dòng sông, quá khứ còn được lưu giữ theo cách đặc biệt hơn: lịch sử được khắc trực tiếp trên đá.

Sự xuất hiện trở lại của những “hòn đá đói” đang thu hút sự chú ý bởi chúng không đơn thuần là những di tích lịch sử. Chúng phản ánh cách những cộng đồng sống ven sông từng phải đối mặt với hạn hán và cho thấy mối liên hệ giữa nguồn nước, nông nghiệp, giao thông, thương mại và đời sống con người.

“HÒN ĐÁ ĐÓI” GHI DẤU NHỮNG THỜI KỲ MỰC NƯỚC THẤP

Trong nhiều thế kỷ, người dân sống dọc các con sông như Elbe, Danube hay Rhine đã khắc ngày tháng và những dòng chữ lên các tảng đá này mỗi khi nước sông rút xuống mức đặc biệt thấp. Một số “hòn đá đói” còn ghi lại hàng loạt năm, trong đó có các năm 1616, 1746 và 1842.

Một nghiên cứu năm 2019 với tiêu đề “Hạn hán cực đoan và phản ứng của con người trước hạn hán: Các vùng đất Czech trong thời kỳ chưa có quan trắc khí tượng” đã nghiên cứu cách các cộng đồng ứng phó với hạn hán từ rất lâu trước khi xuất hiện các hệ thống quan trắc thời tiết hiện đại.

Nhà sử học và khí hậu học người Czech Rudolf Brazdil cùng các cộng sự đã dựa vào các biên niên sử, hồ sơ hành chính và nhiều tài liệu khác để tìm hiểu những tác động của hạn hán trong quá khứ.

Đối với những người sống dọc các con sông như Elbe, mực nước thấp gây ra hàng loạt vấn đề. Những chiếc sà lan vận chuyển gỗ, ngũ cốc và nhiều loại hàng hóa khác gặp khó khăn khi di chuyển qua các luồng nước nông. Hoạt động thương mại trên sông Elbe - một trong những tuyến vận tải quan trọng của Trung Âu - vì thế bị gián đoạn.

Trong những trường hợp nghiêm trọng, hoạt động vận tải đường sông phải bị hạn chế hoặc ngừng hoàn toàn. Nhưng tác động của hạn hán không dừng lại ở giao thông. Nước sông thấp thường đi kèm với mất mùa, giá cả tăng cao và nạn đói. Chính những hệ quả này được cho là lý do những tảng đá ghi dấu các thời kỳ hạn hán được gọi là “hòn đá đói”.

NHỮNG DÒNG CHỮ KHÔNG CHỈ ĐỂ TƯỞNG NIỆM HẠN HÁN

Trong thời gian dài, “hòn đá đói” thường được xem là những biểu tượng nhắc nhớ về các đợt hạn hán trong quá khứ. 

Tại “hòn đá đói” Decin, các dấu mốc về những năm hạn hán được cho là có niên đại ít nhất từ thế kỷ 16. Điều này đặc biệt đáng chú ý bởi dòng chữ nổi tiếng “Nếu nhìn thấy tôi, hãy khóc”, được khắc vào năm 1904, chỉ là một chương trong lịch sử lâu đời hơn nhiều của tảng đá.

Tuy nhiên, chính dòng chữ này đã khiến hòn đá trở nên nổi tiếng. Trong những đợt hạn hán ở châu Âu vào năm 2020 và 2022, khi hòn đá một lần nữa lộ ra khỏi mặt nước, sự kiện này đã thu hút sự chú ý của truyền thông. Nhiều bài báo mô tả dòng chữ là “lạnh người”, “u ám” hoặc một “điềm báo về những thời kỳ khó khăn”.

Trong nghiên cứu năm 2019 có tên “Thông điệp của những hòn đá đói”, Bernd Gross đã sử dụng các bài báo, bưu thiếp và hồ sơ lịch sử địa phương để tái dựng lịch sử của “hòn đá đói” Decin.

Gross cho rằng dòng chữ trên hòn đá có thể đã được lấy cảm hứng từ một dòng chữ cổ hơn. Ông dẫn lại các bài báo từ thập niên 1890 mô tả một “hòn đá đói” gần Techlovice, nằm ở thượng nguồn Decin. Theo những bài báo này, trên hòn đá có những dòng chữ tiếng Đức như: “Chúng tôi đã khóc - Chúng tôi đang khóc - Và các bạn sẽ khóc.”

Người thường được gắn với dòng chữ nổi tiếng trên “hòn đá đói” Decin là F. Mayer, một chủ quán trọ, người lái thuyền địa phương và thành viên của cộng đồng vận tải đường sông Elbe. Theo Gross, Mayer đã cho khắc câu nói nổi tiếng lên hòn đá trong đợt hạn hán năm 1904, ghi ngày 18/7, cùng với tên của mình.

TỪ “NGƯỜI NỔI TIẾNG” NĂM 1904 ĐẾN LỜI CẢNH BÁO CHO HIỆN TẠI

Ngay sau khi lộ ra trong đợt hạn hán năm 1904, “hòn đá đói” Decin nhanh chóng trở thành một hiện tượng được công chúng quan tâm. Vào thời điểm đó, các tờ báo gọi đây là “hòn đá đói Bodenbach” hoặc “hòn đá đói Tetschen”, theo tên những thị trấn lân cận mà ngày nay đều thuộc thành phố Decin.

Các báo liên tục đưa tin về tảng đá và dòng chữ trên đó. Những ghi chép đương thời cho biết hàng nghìn người đã tìm đến để tận mắt chứng kiến. Những tấm bưu thiếp in hình “hòn đá đói” cũng được lưu hành rộng rãi, giúp địa điểm này trở nên nổi tiếng vượt xa thung lũng Elbe.

Ngày 28/8/1904, tờ Reichenberger Zeitung, xuất bản trong giai đoạn 1860-1938, viết rằng ngày này qua ngày khác, từng nhóm người tập trung trên tảng đá và ai cũng muốn ít nhất một lần đặt chân lên đó. Tờ báo đồng thời cảnh báo rằng những dấu khắc trên đá sa thạch có thể bị mờ đi do lượng người qua lại và giẫm đạp quá thường xuyên.

Du khách không chỉ bị thu hút bởi dòng chữ “Nếu nhìn thấy tôi, hãy khóc”, mà còn tò mò về những ngày tháng cổ hơn được khắc trên đá, ghi lại các năm hạn hán kéo dài qua nhiều thế kỷ.

Trớ trêu thay, chính đợt hạn hán năm 1904 - sự kiện đưa hòn đá và dòng chữ nổi tiếng của nó lên bản đồ - cũng suýt khiến tảng đá bị phá hủy. Các cơ quan quản lý đường sông địa phương khi đó quyết định loại bỏ đá và những vật cản khác khỏi sông Elbe nhằm cải thiện giao thông đường thủy. Theo nghiên cứu của Gross, đã xuất hiện lo ngại rằng “hòn đá đói” Decin cũng có thể bị di dời.

Sau đó, Hợp tác xã Những người lái thuyền Tetschen đã can thiệp và kiến nghị lên chính quyền đế quốc để bảo vệ tảng đá. Cuối cùng, hòn đá được giữ lại. Các bản tin thời đó cho biết chính quyền đồng ý điều chỉnh hướng thực hiện những công trình cải tạo dòng sông để tránh tảng đá, qua đó bảo tồn thứ đã được xem là một địa danh lịch sử của sông Elbe. Trong khi nhiều chướng ngại vật khác bị loại bỏ khỏi lòng sông, “hòn đá đói” Decin vẫn tồn tại.

Câu chuyện của hòn đá tiếp tục kéo dài. Khi một đợt hạn hán nghiêm trọng khác làm hòn đá lộ ra vào năm 1911, dòng chữ nổi tiếng của Mayer được cho là đã được khắc lại, lần này sâu hơn.

Đến năm 1938, một dòng chữ bằng tiếng Czech được bổ sung bên cạnh những dấu khắc cũ. Những ngày tháng và dòng chữ này cùng nhau tạo thành một “hồ sơ” đặc biệt về lịch sử của tảng đá và vai trò của nó như một dấu mốc cho những thời điểm mực nước sông Elbe xuống thấp bất thường.

Lịch sử của các “hòn đá đói” cho thấy hạn hán không chỉ là câu chuyện về thời tiết. Khi nước sông xuống thấp, giao thông đường thủy có thể bị đình trệ, thương mại bị gián đoạn, mùa màng thất bát, giá lương thực tăng và đời sống người dân bị ảnh hưởng.

Những dòng chữ được khắc trên đá từ nhiều thế kỷ trước vì vậy vẫn mang một thông điệp đáng suy ngẫm đối với hiện tại: khi nguồn nước suy giảm, những hoạt động kinh tế phụ thuộc vào nguồn nước cũng có thể đối mặt với những rủi ro ngày càng lớn.