Những yếu tố giúp nền kinh tế thế giới trụ vững giữa cú sốc năng lượng

Thế giới đang đối mặt với cú sốc năng lượng nghiêm trọng nhất kể từ thập niên 1970, do eo biển Hormuz bị đóng cửa làm gián đoạn nguồn cung dầu toàn cầu. Tuy nhiên, nền kinh tế thế giới đến thời điểm hiện tại đã cho thấy khả năng trụ vững đáng kể trong cuộc khủng hoảng này.

Việc đóng cửa eo biển Hormuz đã khiến khoảng 13 triệu thùng dầu mỗi ngày bị rút khỏi nguồn cung năng lượng toàn cầu. Sự gián đoạn đó đã dẫn đến tình trạng mất điện liên miên ở Pakistan, Philippines phải áp dụng chế độ tuần làm việc bốn ngày, và nhiều quốc gia như Slovenia và Bangladesh phải phân phối nhiên liệu theo định mức. Nguy cơ suy thoái kinh tế toàn cầu ngày càng tăng khi eo biển này vẫn chưa được khai thông và giá dầu Brent - giá tiêu chuẩn của thị trường dầu toàn cầu - đã tăng hơn 50% kể từ khi eo biển bị đóng.

Tuy nhiên, sau hơn hai tháng kể từ khi Iran đóng cửa eo biển để đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ và Israel, nhiều nền kinh tế lớn trên thế giới vẫn đang giữ được tốc độ vận hành, trái ngược với những cuộc suy thoái từng nhanh chóng xuất hiện trong các cuộc khủng hoảng năng lượng tương tự vào thập niên 1970 và 1990. Cùng với đó, thị trường chứng khoán ở nhiều quốc gia như Mỹ và Hàn Quốc đang chạm mức cao kỷ lục.

Theo tờ báo Wall Street Journal, sự vững vàng này của nền kinh tế toàn cầu phản ánh dự trữ năng lượng dồi dào, các chính sách hỗ trợ người tiêu dùng, và tác động tích cực từ sự bùng nổ trí tuệ nhân tạo (AI) đang thúc đẩy thương mại và đầu tư kinh doanh tại Mỹ và các nền kinh tế khác.

HIỆU QUẢ SỬ DỤNG NĂNG LƯỢNG ĐƯỢC CẢI THIỆN

Năng lực trụ vững đó cũng làm nổi bật một thay đổi ít được đánh giá cao trong cách thức hoạt động của nền kinh tế toàn cầu. Qua nhiều năm, các quốc gia đã đạt được hiệu quả ngày càng cao hơn trong sử dụng năng lượng, tạo ra nhiều sản lượng kinh tế hơn từ mỗi thùng dầu hoặc mỗi mét khối khí đốt tự nhiên được đốt cháy.

Năng lượng cần thiết để tạo ra 1 USD tổng sản phẩm quốc nội (GDP) đã điều chỉnh theo lạm phát đã giảm khoảng 1/3 ở Mỹ và châu Âu và khoảng 40% ở Trung Quốc kể từ năm 2000 - theo dữ liệu của Ngân hàng Thế giới (WB).

Khả năng tiết kiệm năng lượng tốt hơn đã giúp "giảm bớt cú sốc" từ sự gián đoạn nguồn cung - theo nhận định được Tổng giám đốc Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) Kristalina Georgieva đưa ra vào tháng 4.

Cùng với đó, các nền kinh tế phát triển đã dịch chuyển sang các dịch vụ ít tiêu tốn năng lượng hơn như tài chính và chăm sóc sức khỏe, từ chỗ tập trung vào các ngành sản xuất tiêu tốn nhiều năng lượng hơn.

Năng lượng tái tạo cũng đã đóng một vai trò quan trọng, vì cả năng lượng mặt trời và gió đều mất ít nhiệt năng hơn so với đốt nhiên liệu hóa thạch. Các thiết bị tiêu dùng đã được tái thiết kế để sử dụng ít điện hơn và các công ty đã cải thiện quy trình công nghiệp để tiết kiệm năng lượng.

Tập đoàn kỹ thuật Đức Thyssenkrupp đã cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng thông qua các biện pháp bao gồm thu hồi nhiệt thải, giảm rò rỉ và thay thế thiết bị ánh sáng và các linh kiện khác bằng các lựa chọn thay thế mới hơn, hiệu quả hơn về năng lượng - theo một báo cáo mới đây của tập đoàn này.

Công ty xây dựng Saint-Gobain của Pháp cho biết trong một báo cáo năm 2025 rằng họ đã bắt đầu sử dụng AI để giám sát và điều chỉnh việc sử dụng năng lượng trong các lò nung sợi thủy tinh để tăng hiệu quả, và đang thay thế khí tự nhiên bằng các nhiên liệu hiệu quả hơn như hydro.

Mô hình của IMF cho thấy các biện pháp tiết kiệm năng lượng được các công ty châu Âu áp dụng sau cú sốc năm 2022 đã giúp giảm khoảng 1/3 thiệt hại trong dài hạn mà cuộc khủng hoảng này gây ra đối với nền kinh tế châu Âu.

Nhấn mạnh sự vững vàng của nền kinh tế toàn cầu, IMF cho biết rằng nếu dòng chảy năng lượng qua eo biển Hormuz được nối lại vào giữa năm, định chế này dự báo tăng trưởng kinh tế thế giới chỉ chậm hơn một chút trong năm nay so với năm 2025, đạt mức khoảng 3,1% so với 3,4% của năm ngoái.

Tuy nhiên, một thử thách nghiêm trọng hơn đối với độ bền của nền kinh tế toàn cầu sẽ xảy ra nếu xung đột kéo dài và eo biển vẫn bị đóng. Lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran đang được duy trì, nhưng cho đến nay vẫn chưa có thỏa thuận nào để mở lại eo biển Hormuz - tuyến đường biển cũng đang chịu sự phong tỏa của Mỹ nhằm cắt đứt hoạt động thương mại của Iran.

Các quốc gia nghèo không có dự trữ để dựa vào và đứng ngoài sự bùng nổ AI đang gặp khó khăn, với tình trạng thiếu hụt nhiên liệu khiến các nhà máy phải đóng cửa và giá nhập khẩu năng lượng cao làm căng thẳng ngân sách chính phủ vốn đã mỏng manh. Nếu eo biển vẫn bị đóng cửa vào năm tới, IMF cảnh báo tăng trưởng toàn cầu năm 2026 có thể giảm xuống khoảng 2%, đưa nền kinh tế thế giới đến gần suy thoái.

“KHỞI ĐẦU DỄ CHỊU HƠN” VÀ DỰ TRỮ NĂNG LƯỢNG KHỔNG LỒ

Khi cuộc chiến tranh giữa Nga và Ukraine gây ra cú sốc năng lượng tương tự vào năm 2022, giá tiêu dùng đã tăng vọt ở các nền kinh tế lớn khi nhu cầu bị dồn nén va chạm với nguồn cung bị thắt chặt khi các quốc gia mở cửa trở lại sau đại dịch. Các ngân hàng trung ương không có lựa chọn nào khác ngoài việc tăng lãi suất gần như ngay lập tức. Lần này, các ngân hàng trung ương không phải đối mặt với áp lực tương tự từ lạm phát trong nước khi họ cân nhắc rủi ro từ sự gia tăng giá năng lượng toàn cầu.

Các ngân hàng trung ương ở Mỹ, châu Âu và Nhật Bản đã giữ nguyên lãi suất chuẩn trong tuần vừa rồi, trong lúc chờ đợi để đánh giá tác động của cuộc chiến đối với mỗi nền kinh tế.

So với năm 2022, "điểm khởi đầu của cuộc xung đột hiện nay là dễ chịu hơn” - ông Mansoor Mohi-uddin, chiến lược gia trưởng tại ngân hàng Bank of Singapore, một ngân hàng tư nhân, nhận định với Wall Street Journal.

Chi tiêu của chính phủ cho quốc phòng và các ưu tiên khác cũng đang giúp hoạt động kinh tế duy trì - ông Mohi-uddin nói, mặc dù ông cũng bày tỏ lo ngại rằng giá cả cao hơn và tình trạng thiếu hụt nhiên liệu có thể bắt đầu gây ảnh hưởng tiêu cực tới các nền kinh tế trong vài tuần tới.

Kể từ khi eo biển Hormuz bị đóng lại, các chính phủ đã nhanh chóng hành động để ổn định nguồn cung năng lượng và giữ không cho giá tiêu dùng tăng nhanh. Chìa khóa cho nỗ lực này là dự trữ năng lượng khổng lồ.

Nhật Bản và Hàn Quốc có dự trữ đủ dùng cho 200 ngày tại thời điểm tháng 1 năm - theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA). Châu Âu có dự trữ năng lượng đủ cho 130 ngày. Kho dự trữ khổng lồ của Trung Quốc, theo ước tính của Mỹ, đạt khoảng 1,4 tỷ thùng, đủ để cung cấp năng lượng cho nền kinh tế lớn thứ hai thế giới trong khoảng 100 ngày.

Đối với châu Á , một đối trọng khác với căng thẳng từ cú sốc năng lượng là xuất khẩu sôi động. Sự bùng nổ AI đã tạo ra nhu cầu mạnh mẽ ở Mỹ và các nơi khác đối với chip, điện tử và máy móc sản xuất tại châu Á để cung cấp năng lượng cho các trung tâm dữ liệu. Xuất khẩu của Nhật Bản Trong tháng 3 tăng 12% so với một năm trước đó. Ở Hàn Quốc, xuất khẩu ghi nhận mức tăng gần 50% và ở Đài Loan, mức tăng lên tới 68%.

"AI đang che đậy những vết nứt” trong nền kinh tế toàn cầu - ông Stefan Angrick, trưởng bộ phận Nhật Bản và thị trường cận biên tại công ty phân tích Moody's Analytics ở Tokyo, nhận xét.

Với cuộc khủng hoảng năng lượng mới nhất này, một số nhà kinh tế lo ngại về việc nền kinh tế toàn cầu có thể chịu đựng được bao nhiêu cú sốc nữa. Những cú sốc từ đại dịch, năng lượng và thuế quan của Mỹ đang gây ra những dư chấn có thể kéo dài hơn chính các cú sốc đó, chẳng hạn như đầu tư yếu hơn, niềm tin kinh doanh và tiêu dùng bị kìm hãm, và tài chính công căng thẳng - ông Aaditya Mattoo, Giám đốc nghiên cứu phát triển tại WB, nhận định.

Ông Mattoo cho rằng các quốc gia, đặc biệt là các nước đang phát triển, "đang đứng trước một sự đánh đổi khó khăn giữa việc cung cấp sự hỗ trợ hôm nay và duy trì tăng trưởng ngày mai”.