Trung Quốc: Điện hóa nền kinh tế, nhưng liệu có thể từ bỏ than đá?

Trung Quốc đang trải qua một cuộc cách mạng năng lượng tái tạo chưa từng có. Chỉ riêng trong năm 2025, nước này đã bổ sung gần 450 gigawatt (GW) công suất năng lượng sạch, với lượng điện mặt trời nhiều hơn và điện gió gấp đôi so với phần còn lại của thế giới cộng lại.

NĂNG LƯỢNG SẠCH BÙNG NỔ VẪN CHƯA THỂ THAY THẾ VAI TRÒ CỦA THAN ĐÁ 

Trước năm 2010, Trung Quốc chỉ sở hữu năng lực năng lượng tái tạo khá hạn chế. Nhưng hiện nay, điện được tạo ra từ các trang trại điện gió và điện mặt trời khổng lồ trải dài trên núi, sa mạc, mái nhà và ngoài khơi đã chiếm khoảng một phần tư tổng sản lượng điện quốc gia.

Nước này cũng hoàn thành mục tiêu bổ sung 1.200 GW công suất điện gió và điện mặt trời vào lưới điện trước thời hạn 5 năm so với kế hoạch năm 2030. Đồng thời, Trung Quốc hiện sản xuất hơn 80% tấm pin quang điện của thế giới, góp phần kéo giảm chi phí và thúc đẩy quá trình chuyển đổi năng lượng sạch trên phạm vi toàn cầu.

Theo Tim Buckley, Giám đốc tổ chức nghiên cứu Climate Energy Finance của Australia, mục tiêu thoát khỏi sự phụ thuộc vào dầu khí nhập khẩu chính là động lực lớn nhất thúc đẩy Trung Quốc mở rộng nhanh các nguồn năng lượng nội địa và điện hóa nền kinh tế.

Bắc Kinh cũng đầu tư từ rất sớm vào xe điện và pin lưu trữ. Hiện nay, các phương tiện không sử dụng nhiên liệu hóa thạch chiếm hơn một nửa tổng doanh số bán ô tô tại Trung Quốc, trong khi tỷ lệ này tại Liên minh châu Âu mới chỉ khoảng 19%.

Tuy nhiên, sự bùng nổ của năng lượng sạch vẫn chưa thể thay thế vai trò của than đá - loại nhiên liệu hóa thạch gây ô nhiễm nhất. Trung Quốc tiếp tục là quốc gia phát thải CO2 lớn nhất thế giới và vẫn khai thác mạnh trữ lượng than trong nước nhằm bảo đảm tự chủ năng lượng.

Hiện Trung Quốc tiêu thụ hơn 50% lượng than toàn cầu, một phần vì đây là loại nhiên liệu hóa thạch duy nhất nước này không cần nhập khẩu.

THẾ GIẰNG CO GIỮA THAN ĐÁ VÀ NĂNG LƯỢNG TÁI TẠO

Mâu thuẫn giữa tăng trưởng năng lượng sạch và sự phụ thuộc vào than đá đang trở thành tâm điểm chú ý đối với Kế hoạch 5 năm mới nhất của Trung Quốc (5YP) - bản định hướng chính sách sẽ định hình nền kinh tế nước này đến năm 2031.

Năm 2015, Trung Quốc ký Thỏa thuận khí hậu Paris với mục tiêu hạn chế mức tăng nhiệt độ toàn cầu xuống dưới 2 độ C, tốt nhất là 1,5 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Sau đó, Bắc Kinh cam kết đạt đỉnh phát thải CO2 trước năm 2030 và trung hòa carbon vào năm 2060.

Tuy nhiên, theo Climate Action Tracker, để đạt được các mục tiêu này, Trung Quốc cần đưa ra “các mục tiêu rõ ràng về cắt giảm tiêu thụ than đá” trong Kế hoạch 5 năm mới.

Dù Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình từng cam kết vào năm 2021 rằng kế hoạch giai đoạn 2026-2031 sẽ nêu chi tiết lộ trình giảm sử dụng than, nhưng lộ trình kinh tế được công bố hồi tháng 3 lại không “nêu rõ cách thức hạn chế nhiên liệu hóa thạch”, theo bà Qi Qin, chuyên gia phân tích Trung Quốc thuộc Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Không khí sạch có trụ sở tại Phần Lan.

Bà Qin cho biết kế hoạch hiện tại “không có lộ trình giảm dần rõ ràng, không có giới hạn cụ thể đối với nhiên liệu hóa thạch” và ngôn từ trong văn bản “thận trọng hơn nhiều so với kỳ vọng”. Một trong những nguyên nhân là ảnh hưởng kéo dài của ngành công nghiệp than đối với chính sách của chính phủ Trung Quốc.

Kế hoạch 5 năm mới kêu gọi Trung Quốc trở thành một “cường quốc năng lượng”, nhưng không nêu cụ thể quy mô mở rộng năng lượng tái tạo trong tương lai. Trong khi đó, một tuyên bố của chính phủ năm 2025 về “hệ thống năng lượng mới” cho biết năng lượng sạch, bao gồm cả pin lưu trữ, được kỳ vọng sẽ trở thành nguồn điện nền chủ lực trong tương lai, còn các nhà máy nhiệt điện than cải hoán sẽ đóng vai trò nguồn điện dự phòng linh hoạt.

Dù còn nhiều lo ngại về khả năng hoàn thành các mục tiêu khí hậu, vẫn xuất hiện những dấu hiệu cho thấy tốc độ tăng phát thải của Trung Quốc đang chậm lại.

Lượng phát thải CO2 của Trung Quốc giảm nhẹ 0,3% trong năm 2025, tiếp nối xu hướng đi ngang hoặc giảm kể từ năm 2024. Theo một phân tích được thực hiện cho trang Carbon Brief, các nguồn điện sạch đã khiến lượng phát thải của Trung Quốc “đảo chiều lần đầu tiên”.

Mức giảm phát thải được ghi nhận ở tất cả các lĩnh vực lớn, bao gồm giao thông vận tải với mức giảm 3%, trong khi sản lượng nhiệt điện than cũng giảm nhẹ nhờ sản lượng điện mặt trời tăng tới 43% trong giai đoạn 2024-2025.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) nhận định rằng các nguồn điện carbon thấp, bao gồm năng lượng tái tạo và điện hạt nhân, đã đáp ứng được phần nhu cầu điện tăng thêm của Trung Quốc và xu hướng này có thể tiếp tục đến năm 2030.

TRUNG QUỐC ĐANG TĂNG TỐC THOÁT KHỎI NHIÊN LIỆU HÓA THẠCH?

Một số chuyên gia, trong đó có Tim Buckley, cho rằng điện than và lượng phát thải của Trung Quốc có thể đã đạt đỉnh và bước vào giai đoạn ổn định, dù nhiều ý kiến khác vẫn thận trọng hơn.

Theo ông Buckley, Trung Quốc từ lâu luôn khá dè dặt trong các cam kết khí hậu, nhưng lại kiên trì theo đuổi một “chiến lược dài hạn ổn định” dựa trên việc mở rộng năng lượng sạch với quy mô chưa từng có.

“Trung Quốc hoàn toàn có khả năng nâng cao tham vọng của mình”, ông Buckley nhận định, ngay cả khi chính phủ chưa công khai cụ thể hóa các mục tiêu và vẫn ngần ngại trở thành đầu tàu toàn cầu trong chống biến đổi khí hậu.

Các hướng dẫn mới của chính phủ Trung Quốc về nhiên liệu hóa thạch được công bố ngày 22/4 càng củng cố nhận định rằng nước này đang muốn giảm dần phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, đồng thời tăng cường tự chủ năng lượng.

Theo bà Qi Qin, văn bản này đề cập đến việc “kiểm soát chặt chẽ tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch, giảm than và kiểm soát dầu mỏ”, đồng thời thể hiện mong muốn gia tăng tiêu thụ năng lượng sạch.

Trong bối cảnh than đá từng là nền tảng cho nhiều thập kỷ tăng trưởng nhanh, Trung Quốc năm nay đã đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế thấp nhất kể từ năm 1991. Điều này phản ánh sự thừa nhận rằng sẽ rất khó đạt mục tiêu khí hậu nếu kinh tế tiếp tục tăng trưởng quá nhanh, bởi lượng phát thải vẫn gắn chặt với tăng trưởng.

Các “ý kiến chỉ đạo” công bố tháng 4 cũng nêu cách thức để hệ thống điện có thể hấp thụ thêm năng lượng sạch khi Trung Quốc nâng cấp lưới điện nhằm truyền tải điện tái tạo hiệu quả hơn.

Bà Qin cho biết đã xuất hiện làn sóng phê duyệt gấp rút 161 GW nhà máy nhiệt điện than mới trước khi văn bản được công bố, do ngày càng nhiều người nhận thấy rằng mức độ sử dụng điện than “chắc chắn sẽ giảm trong tương lai”.

Các nhà máy nhiệt điện than của Trung Quốc hiện hoạt động với công suất thấp hơn và một số đang thua lỗ, làm gia tăng nguy cơ trở thành “tài sản mắc kẹt” khi quá trình chuyển đổi năng lượng tăng tốc.

Trong khi lộ trình giảm phát thải của Trung Quốc ngày càng được thúc đẩy bởi các yêu cầu về kinh tế và an ninh năng lượng hơn là chỉ bởi mục tiêu khí hậu, các nhà phân tích cho rằng kết quả cuối cùng có thể vẫn giống nhau.

Việc mở rộng năng lượng tái tạo hiện đã trở thành một phần cốt lõi trong mô hình kinh tế của Trung Quốc, với lĩnh vực này đóng góp tới một phần ba tăng trưởng GDP năm 2025.

Theo ông Li Shuo, Giám đốc Trung tâm Khí hậu Trung Quốc thuộc Viện Chính sách Asia Society, trọng tâm của Trung Quốc đang dần chuyển từ xuất khẩu pin mặt trời, tua-bin gió và pin xe điện sang triển khai công nghệ sạch ngay trong nước.

“Sự phát triển công nghệ sạch của Trung Quốc - thay vì các biện pháp kiểm soát khí hậu mang tính hành chính truyền thống - đang ngày càng trở thành động lực chính giúp cắt giảm phát thải”, ông Shuo nhận định.

Trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục tăng mạnh, Trung Quốc nhiều khả năng vẫn sẽ duy trì trạng thái “song hành” giữa năng lượng tái tạo và than đá trong nhiều năm tới. Tuy nhiên, tốc độ điện hóa nền kinh tế và mở rộng công nghệ sạch đang cho thấy cán cân năng lượng của nước này dần dịch chuyển theo hướng ít phụ thuộc hơn vào nhiên liệu hóa thạch.