Tự chủ xăng dầu: “Lá chắn” an ninh năng lượng của Việt Nam

Trao đổi tại tọa đàm: “Cú sốc Hormuz: Bài toán an ninh năng lượng cho Việt Nam” do Tạp chí Kinh tế Việt Nam/VnEconomy tổ chức vào sáng 17/4/2026, các diễn giả cho rằng cuộc xung đột tại Trung Đông đã không còn là câu chuyện địa chính trị. Việc eo biển Hormuz – “yết hầu” của hơn 20 triệu thùng dầu thô, cùng khoảng 305 - 310 triệu m3 khí hóa lỏng (LPG) toàn cầu bị phong tỏa đã tạo ra một cơn “sang chấn” mạnh mẽ tới chuỗi cung ứng năng lượng.

Với một nền kinh tế có độ mở lớn, tới 200% như Việt Nam, việc đảm bảo nguồn cung xăng dầu là điều kiện tiên quyết để giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô và an ninh quốc gia.

“ĐIỂM NGHẼN” HORMUZ VÀ ÁP LỰC LÊN MỤC TIÊU TĂNG TRƯỞNG 2 CON SỐ

Phân tích về mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng, PGS.TS Phạm Hoàng Lương, Giảng viên cao cấp Đại học Bách Khoa Hà Nội, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam, nhận định đây là sự đứt gãy cung ứng lớn nhất trong lịch sử dầu khí thế giới. Khu vực Châu Á – Thái Bình Dương là đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi có tới 83% dầu thô và 84% khí LPG xuất phát từ Trung Đông đến khu vực này. Riêng với Việt Nam, chúng ta nhập khẩu khoảng 85% dầu thô từ khu vực này (chủ yếu từ Kuwait) để phục vụ các nhà máy lọc hóa dầu trong nước.

Sự đứt gãy này ngay lập tức phản ánh vào giá cả. Dù giá dầu Brent có thời điểm hạ nhiệt về mức 101-102 USD/thùng sau khi đạt đỉnh 125 USD/thùng, nhưng áp lực lạm phát vẫn hiện hữu rõ rệt. PGS.TS Phạm Hoàng Lương cảnh báo về “vòng xoáy lạm phát” qua ba tầng tác động: trực tiếp vào chi phí vận tải; gián tiếp vào giá nguyên vật liệu sản xuất và cuối cùng là lạm phát kỳ vọng – yếu tố khiến người dân tích trữ và doanh nghiệp tự phát nâng giá.

Thực tế, trong tháng 3/2026, CPI đã tăng 4,65% so với cùng kỳ năm trước, vượt ngưỡng mục tiêu 4,5% mà Quốc hội đề ra. Điều này đặt Chính phủ vào một bài toán cân não: Làm thế nào để vừa kiểm soát lạm phát, vừa đảm bảo đủ năng lượng cho mục tiêu tăng trưởng GDP trên 10%.

Bổ sung thêm tính chất “chưa từng có tiền lệ” của cuộc khủng hoảng lần này, ông Nguyễn Xuân Hùng, Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam (Petrolimex), cho biết khác với các cuộc xung đột trước đây, sự thiếu hụt khoảng 10-20 triệu thùng dầu/ngày hiện nay gần như không có phương án thay thế tức thời. Tại thị trường Việt Nam, dù Chính phủ đã nỗ lực “xóa trắng” các loại thuế để bình ổn, giá dầu Diesel vẫn tăng gấp đôi, gây áp lực cực lớn lên chi phí logistics và sản xuất công nghiệp.

Theo ông Bùi Ngọc Bảo, Chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam, thực trạng đáng báo động nhất chính là việc các hợp đồng nhập khẩu bị đình trệ. Xăng dầu không phải mặt hàng có thể “ra chợ mua ngay”. Các doanh nghiệp đầu mối thường ký kết hợp đồng cho quý 1 và quý 2 dựa trên kế hoạch từ trước. Tuy nhiên, khi xung đột nổ ra, nhiều nhà cung cấp quốc tế đã viện dẫn điều khoản “bất khả kháng” để từ chối giao hàng. Điều này khiến các doanh nghiệp rơi vào thế khó khi hợp đồng bị hủy bỏ mà không thể khởi kiện, dẫn đến tình trạng khan hiếm hàng hóa cục bộ và đẩy giá thành lên mức bất thường.

Không chỉ đối mặt với việc thiếu hàng, các doanh nghiệp còn bị bủa vây bởi áp lực tài chính khi giá xăng dầu thành phẩm tăng vọt.

TỪ GIẢI PHÁP TÌNH THẾ ĐẾN “LÁ CHẮN” CHỦ ĐỘNG TRONG DÀI HẠN

Trước những rủi ro trực tiếp, Bộ Công Thương và các doanh nghiệp đầu mối đã kích hoạt các kịch bản ứng phó linh hoạt. Ông Nguyễn Anh Tuấn, Trưởng phòng Quản lý kinh doanh xăng dầu và khí, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), khẳng định nguồn cung hiện vẫn đang được kiểm soát tốt nhờ sự chủ động từ hai phía: sản xuất trong nước và nhập khẩu.

Hai nhà máy lọc dầu Nghi Sơn và Dung Quất đang gánh vác hơn 70% nhu cầu nội địa. 30% còn lại được bù đắp từ nguồn nhập khẩu mà các doanh nghiệp như Petrolimex đã chủ động đa dạng hóa.

“Bộ Công Thương đã phối hợp với Bộ Tài chính đưa các loại thuế bảo vệ môi trường, tiêu thụ đặc biệt, xuất nhập khẩu về mức 0%, đồng thời kích hoạt gói ngân sách 8.000 tỷ đồng để hỗ trợ điều tiết giá, giảm sốc cho nền kinh tế”, ông Tuấn cho biết.

Về phía doanh nghiệp, Petrolimex đã thể hiện vai trò dẫn dắt khi cam kết không hạn chế số lượng bán ra bất chấp tâm lý phòng ngừa rủi ro của thị trường. Ông Hùng tiết lộ, tập đoàn đã ký kết các hợp đồng dài hạn cho 70% nhu cầu của năm 2026 ngay từ cuối năm 2025. Trong trường hợp khẩn cấp, Petrolimex sẵn sàng chuyển hàng từ công ty Trading tại Singapore về Việt Nam hoặc mở rộng mua hàng từ các thị trường xa hơn như Mỹ, Canada để bù đắp thiếu hụt từ Trung Đông.

Một “mắt xích” quan trọng trong chiến lược tự chủ là việc triển khai xăng sinh học E10 từ ngày 1/6/2026. Đây được xem là giải pháp “thực hiện mục tiêu kép”: vừa giảm 10% sự phụ thuộc vào xăng khoáng nhập khẩu, vừa thúc đẩy lộ trình giảm phát thải.

Để xóa bỏ tâm lý e ngại của người tiêu dùng về nồng độ ethanol, Petrolimex khẳng định toàn bộ sản phẩm đã được mua bảo hiểm trách nhiệm dân sự và có kết quả thử nghiệm an toàn tuyệt đối trên các dòng phương tiện phổ biến.

Tuy nhiên, về lâu dài, Việt Nam cần một “lá chắn” vững chắc hơn, đó là hệ thống dự trữ chiến lược quốc gia. Nhìn vào bài học của Nhật Bản (dự trữ 354 ngày); Trung Quốc (dự trữ khoảng 120 ngày) hay khuyến nghị 90 ngày của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), PGS.TS Phạm Hoàng Lương cho rằng việc Thủ tướng quyết định xây dựng kho dự trữ tại Nghi Sơn là bước đi đúng đắn nhưng cần đẩy nhanh tiến độ.

Theo đề xuất của ông Hùng, Chính phủ cần đóng vai trò chủ đạo về mặt ngân sách cho dự trữ quốc gia, nhưng nên có cơ chế giao cho các doanh nghiệp xăng dầu đầu mối thực hiện chức năng bảo quản và điều hành. Lý do là các doanh nghiệp với kinh nghiệm, hạ tầng kho bãi sẵn có và mạng lưới lưu thông hàng hóa sẽ giúp việc “đảo hàng”, duy trì chất lượng dự trữ hiệu quả hơn (xăng dầu là mặt hàng đặc thù, chất lượng sẽ biến đổi sau 3 đến 6 tháng). Sự kết hợp giữa ngân sách nhà nước và năng lực quản trị của doanh nghiệp sẽ tạo ra hệ thống dự trữ linh hoạt, đủ sức can thiệp thị trường khi cần thiết.

Ngoài ra, một trong những vấn đề bức bối nhất cho các doanh nghiệp bán lẻ thời gian qua là mức chiết khấu thấp, thậm chí có lúc bị cắt giảm về mức 0. Để khắc phục tình trạng này, ông Bảo cho biết Hiệp hội Xăng dầu đã cùng các Bộ ngành xây dựng dự thảo Nghị định mới thay thế Nghị định 83/2014/NĐ-CP. Tinh thần của Nghị định mới là hướng tới một cơ chế thị trường hơn, cắt giảm tối đa các thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh không cần thiết.

“Nghị định này sẽ giải quyết triệt để bài toán về chiết khấu và lỗ cho doanh nghiệp”, ông Bảo kỳ vọng, đồng thời kiến nghị Chính phủ sớm ban hành để đưa vào thực tiễn, kết hợp với các ưu đãi tài khóa để nâng cao năng lực ứng phó khủng hoảng.

Khép lại tọa đàm, thông điệp chung từ các chuyên gia và nhà quản lý là tinh thần: “Hiệu quả, tự chủ, đa dạng, linh hoạt”. Cuộc khủng hoảng năng lượng lần này không chỉ là thách thức mà còn là “lửa thử vàng” để Việt Nam hoàn thiện hệ thống phòng vệ năng lượng, tạo tiền đề vững chắc cho vận hội phát triển mới của đất nước.