AI và Big Data mở ra bước đột phá quan trọng trong cảnh báo thiên tai

Ngày 18/3/2026 tại Hà Nội, Cục Khí tượng Thủy văn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp với Báo Nông nghiệp và Môi trường, Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai tổ chức Hội thảo “Công nghệ mới trong dự báo và cảnh báo sớm thiên tai”.

CÔNG NGHỆ MỚI NÂNG CAO NĂNG LỰC DỰ BÁO

Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cho biết biến đổi khí hậu đang làm thay đổi rõ rệt quy luật của thiên tai trên phạm vi toàn cầu cũng như tại Việt Nam. Những hiện tượng như bão mạnh, mưa lớn cục bộ, lũ quét, sạt lở đất, hạn hán hay xâm nhập mặn không chỉ xuất hiện với tần suất dày hơn mà còn có cường độ lớn và diễn biến nhanh, khó dự đoán.

Giai đoạn 2021-2025, trung bình mỗi năm Việt Nam chịu ảnh hưởng từ 10 đến 12 cơn bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông, cùng hàng trăm đợt mưa lớn và các hình thái thời tiết cực đoan khác. Trong 5 năm gần đây, thiên tai đã khiến hơn 1.500 người chết và mất tích, gây thiệt hại kinh tế lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng.

Đáng chú ý, nhiều loại hình thiên tai hiện nay xảy ra trên phạm vi hẹp nhưng có sức tàn phá lớn, trong khi các phương pháp dự báo truyền thống bộc lộ nhiều hạn chế, đặc biệt về độ chính xác và tính kịp thời. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách phải đổi mới công nghệ và cách tiếp cận trong dự báo, cảnh báo sớm.

Trước những thách thức đó, Thứ trưởng Lê Công Thành cho biết các cơ quan quản lý xác định công nghệ là hướng đi đột phá. Trong đó, AI, dữ liệu lớn, công nghệ viễn thám, hệ thống cảm biến thông minh và các mô hình dự báo số độ phân giải cao đóng vai trò then chốt. Việc ứng dụng các công nghệ này giúp rút ngắn thời gian xử lý dữ liệu, nâng cao độ chính xác của dự báo và hỗ trợ xây dựng các kịch bản ứng phó phù hợp. Đặc biệt, khả năng phân tích dữ liệu theo thời gian thực cho phép phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường và đưa ra cảnh báo kịp thời.

Về định hướng của Bộ Nông nghiệp và Môi trường trong thời gian tới, Thứ trưởng Lê Công Thành nhấn mạnh: ngành khí tượng thủy văn sẽ tập trung vào chuyển đổi số toàn diện, xây dựng cơ sở dữ liệu lớn, phát triển hệ thống dự báo hiện đại, tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan, tổ chức trong và ngoài nước. Đồng thời hiện đại hóa mạng lưới quan trắc, mở rộng các trạm đo tự động, ứng dụng dữ liệu vệ tinh và phát triển nền tảng cảnh báo đa thiên tai.

Một mục tiêu quan trọng khác là đưa thông tin cảnh báo đến người dân nhanh hơn, dễ tiếp cận hơn thông qua các nền tảng số, thiết bị di động và hệ thống truyền thông đa kênh.

Ở góc nhìn cộng đồng, TS Cao Đức Phát, Chủ tịch Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai, cho hay việc tích hợp AI vào dự báo thời tiết đang mang lại những kết quả tích cực. Cụ thể, AI có thể giúp cải thiện độ chính xác dự báo cường độ bão từ 10-20% trong ngắn hạn, đồng thời cho phép nhận dạng tự động vị trí và cường độ bão từ dữ liệu vệ tinh với độ chính xác trên 90%.

Bên cạnh đó, các hệ thống cảnh báo dông, lốc, mưa lớn cực ngắn đang được phát triển dựa trên dữ liệu đa nguồn như radar, vệ tinh, định vị sét và trạm đo tự động, cho phép đưa ra cảnh báo sớm từ 30 phút đến vài giờ.

“Các nền tảng giám sát và cảnh báo lũ quét, sạt lở đất theo thời gian thực cũng đang dần được triển khai, với khả năng chi tiết đến cấp xã. Đồng thời, các mô hình thủy văn - thủy lực hiện đại hỗ trợ dự báo lũ và xâm nhập mặn trên từng lưu vực sông, giúp nâng cao hiệu quả phòng chống thiên tai”, TS Cao Đức Phát chia sẻ.

XÂY DỰNG HỆ SINH THÁI TOÀN DIỆN CHO PHÒNG CHỐNG THIÊN TAI

Tuy nhiên, TS Cao Đức Phát cũng chỉ ra rằng công tác dự báo vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Độ chính xác dự báo mưa lớn, đặc biệt với các ngưỡng nguy hiểm, còn hạn chế. Sai số trong dự báo quỹ đạo và cường độ bão vẫn ở mức đáng kể. Hệ thống quan trắc chưa đồng bộ, dữ liệu chưa liên thông và thiếu các bộ dữ liệu nền quan trọng như địa chất, địa hình theo thời gian thực.

Ngoài ra, hạn chế về nguồn nhân lực chất lượng cao, cơ chế tài chính và chính sách khuyến khích nghiên cứu, thử nghiệm công nghệ mới cũng là những “điểm nghẽn” cần sớm tháo gỡ.

Tại Việt Nam, việc hợp tác giữa cơ quan khí tượng và một số doanh nghiệp quốc tế đã bắt đầu mang lại hiệu quả. Bà Quách Minh Ngọc, Trưởng Đại diện Văn phòng Weathernews Inc. tại Hà Nội, cho biết các công nghệ dự báo ứng dụng AI được đưa vào thử nghiệm cho thấy khả năng cung cấp hàng trăm cảnh báo mưa mỗi tháng với độ chính xác trung bình trên 80% và thời gian cảnh báo sớm khoảng 40 phút. Dù khoảng thời gian này không dài, nhưng trong nhiều tình huống, chỉ cần sớm hơn vài chục phút cũng đủ để chính quyền và người dân đưa ra quyết định kịp thời, qua đó giảm thiểu đáng kể thiệt hại.

Từ những kết quả bước đầu, bà Ngọc cho rằng cần hướng tới xây dựng một hệ sinh thái toàn diện cho phòng chống thiên tai, trong đó ba yếu tố cốt lõi phải đi cùng nhau là dữ liệu, công nghệ và con người.

Trong bối cảnh rủi ro khí hậu ngày càng gia tăng và khó lường, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để chuyển đổi từ cách tiếp cận truyền thống sang một mô hình hiện đại hơn, đó là xây dựng “hệ điều hành chống chịu” với thiên tai. Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần đồng thời hoàn thiện hạ tầng dữ liệu, hiện đại hóa hệ thống quan trắc, thúc đẩy nghiên cứu và chuyển giao công nghệ, cũng như tăng cường hợp tác quốc tế và hợp tác công - tư.