Làn sóng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu đang mở ra cơ hội mới cho khu vực ASEAN, trong đó có Việt Nam. Tuy nhiên, lợi thế cạnh tranh trong giai đoạn tới không chỉ đến từ chi phí sản xuất mà còn phụ thuộc vào khả năng xây dựng thị trường nội địa vững mạnh, phát triển hạ tầng số, logistics và tăng cường liên kết khu vực...

Ông Tim Evans, Tổng Giám đốc kiêm Giám đốc toàn quốc Khối Khách hàng Doanh nghiệp và Định chế Tài chính, HSBC Việt Nam, cho biết  “Sắp xếp lại chuỗi cung ứng” là cụm từ hàm ý mô tả một thế giới đang tự tái cấu trúc với tốc độ nhanh chóng, dòng vốn cũng đang thay đổi.

Trong bối cảnh lãi suất cao hơn, khẩu vị rủi ro thắt chặt hơn và tình hình địa chính trị ngày càng căng thẳng, các nhà đầu tư không chỉ rót tiền vì tiềm năng đơn thuần mà thay vào đó là năng lực thực thi thực tế.

Năm 2026 được dự báo không chỉ là một chu kỳ tăng trưởng thông thường của ASEAN, mà sẽ là một bước ngoặt mang tính chuyển đổi sâu sắc. Khu vực này đang nằm tại điểm giao thoa của hàng loạt xu hướng đạt đỉnh điểm: từ dịch chuyển địa chính trị, bùng nổ công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI), điện hóa cho đến dòng vốn đầu tư vào khí hậu.

KẾT NỐI HẠ TẦNG ĐỂ THỰC HIỆN HÓA THỊ TRƯỜNG CHUNG ASEAN

Để hiện thực hóa cơ hội này, ASEAN cần vượt qua giới hạn của một nhóm các thị trường riêng rẽ để trở thành “ASEAN như một chỉnh thể thống nhất”, đây được xem như một nền tảng tích hợp chặt chẽ về sản xuất, dịch vụ và vốn. Sự thống nhất này đòi hỏi một “hạ tầng kỹ thuật” tương xứng, bao gồm kết nối vật lý, hệ thống tiêu chuẩn, thanh toán, logistics và sự phối hợp đồng bộ về chính sách.

Dẫn chứng thực tế, ông Tim Evans cho biết sự chuyển dịch chiến lược này đang diễn ra mạnh mẽ. Tại Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 48 ở Cebu mới đây, an ninh năng lượng đã trở thành trọng tâm, thúc đẩy các lãnh đạo nhất trí về kết nối lưới điện xuyên biên giới và chia sẻ nhiên liệu.

Sự quan tâm của nhà đầu tư nước ngoài đối với ASEAN thường gắn với chiến lược “China+1”, nhằm đa dạng hóa sản xuất, giảm rủi ro tập trung và duy trì chi phí cạnh tranh. Tuy nhiên, cơ hội bền vững hơn nằm ở việc xây dựng ASEAN như một thị trường thống nhất, với chuỗi cung ứng xuyên biên giới thông suốt, hạ tầng số giảm rào cản cho doanh nghiệp và thị trường vốn đủ năng lực hỗ trợ các dự án hạ tầng, chuyển đổi dài hạn.

Ông Tim Evans, Tổng Giám đốc kiêm Giám đốc toàn quốc Khối Khách hàng Doanh nghiệp và Định chế Tài chính, HSBC Việt Nam.

Lưới điện ASEAN từ một tham vọng ngoại giao nay đã trở thành quyết sách thương mại thiết yếu. Song song đó, việc ký kết nâng cấp Khu vực Thương mại Tự do ASEAN - Trung Quốc (ACFTA) phiên bản 3.0 vào tháng 10 năm ngoái đã mở rộng hợp tác sang kinh tế số, kinh tế xanh và chuỗi cung ứng.

Đối với Việt Nam, khi Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất khu vực (Năm 2024, thương mại song phương đạt gần 1.000 tỷ USD), ACFTA 3.0 chính là khung pháp lý mới để khơi thông các dòng chảy thương mại giá trị cao.

LẤP ĐẦY KHOẢNG TRỐNG TIÊU DÙNG NỘI ĐỊA

Theo ông Tim Evans, sự đa dạng của ASEAN chính là lợi thế cạnh tranh. Có thể thấy năng lực sản xuất tập trung ở Việt Nam, Thái Lan và Malaysia; dịch vụ và tài chính hội tụ ở Singapore; trong khi quy mô hàng hóa và nhu cầu tiêu dùng nội địa khổng lồ nằm tại Indonesia và Philippines. Khi hạ tầng kỹ thuật hoạt động hiệu quả, những yếu tố này sẽ bổ trợ lẫn nhau, tạo thành động lực tăng trưởng toàn diện.

Tuy nhiên, sự đa dạng chưa đủ để kiến tạo sức bền kinh tế, ASEAN cần trở thành một chỉnh thể thống nhất về nhu cầu tiêu dùng, thay vì chỉ đóng vai trò là một mắt xích cung ứng. Chuyển hướng khỏi mô hình tăng trưởng dựa vào xuất khẩu là khó khả thi trong ngắn hạn, nhưng khu vực này vẫn còn dư địa lớn để thúc đẩy tiêu dùng nội địa và thương mại nội khối.

Hiện tại, tăng trưởng bằng cách bán hàng cho người tiêu dùng ở các nước giàu đang bộc lộ rủi ro tập trung. Theo phân tích của HSBC dựa trên dữ liệu của Ngân hàng Thế giới, tại Đông Nam Á, xu hướng tiết kiệm vẫn áp đảo chi tiêu. Trong đó, tỷ lệ tiết kiệm bình quân của 6 nền kinh tế ASEAN năm 2024 lên tới 32% tổng sản lượng kinh tế, cao hơn mức trung bình toàn cầu và gấp đôi Mỹ.

Tại Việt Nam, tỷ lệ tiết kiệm chạm mức 35% GDP, dù phản ánh một mô hình tăng trưởng đầu tư cao và định hướng xuất khẩu mạnh mẽ, con số này cũng cho thấy những hạn chế trong kích cầu tiêu dùng nội địa.

“Để tái cân bằng, “bí quyết” nằm ở việc cải thiện tiền lương, duy trì sức mạnh đồng nội tệ, củng cố mạng lưới an sinh và phát triển hệ thống tín dụng tiêu dùng. Khi nhu cầu bên ngoài suy giảm, một thị trường nội địa vững mạnh sẽ là động cơ thứ hai giúp duy trì hoạt động của các nhà máy, bảo vệ doanh nghiệp vừa và nhỏ, đảm bảo các kế hoạch đầu tư không bị gián đoạn”, ông Tim đưa ra khuyến nghị.

HẠ TẦNG SỐ MỞ RA DƯ ĐỊA TĂNG TRƯỞNG MỚI

Bên cạnh bài toán tiêu dùng, hạ tầng số đang nổi lên như một lợi thế then chốt. Tổng Giám đốc kiêm Giám đốc toàn quốc Khối Khách hàng Doanh nghiệp và Định chế Tài chính, HSBC Việt Nam nhận định: ASEAN hiện dẫn đầu về tốc độ phổ cập thanh toán thời gian thực, ví điện tử và ngân hàng số. Nền kinh tế số của khu vực được dự báo sẽ đạt quy mô 2.000 tỷ USD vào năm 2030 nhờ cơ cấu dân số trẻ và sự hiện diện của các “siêu ứng dụng”.

Do đó, việc liên kết thanh toán và đồng bộ các tiêu chuẩn thương mại số không chỉ giúp giảm rào cản kinh doanh mà còn đưa các hoạt động kinh tế gia đình vào hệ thống chính thức để tiếp cận nguồn vốn.

Làn sóng đầu tư tiếp theo sẽ không chỉ dừng ở bài toán chi phí thấp, mà hướng tới chuỗi giá trị cao hơn như điện tử, bán dẫn, năng lượng tái tạo và hạ tầng số phục vụ AI. Với việc bán dẫn và phần cứng ICT đang chiếm hơn 30% xuất khẩu hàng hóa, Việt Nam đang nắm giữ chìa khóa để tiến vào kỷ nguyên hạ tầng số mới.

“Trong bức tranh chung đó, Việt Nam đang có vị thế đặc biệt thuận lợi để chuyển mình từ một công xưởng sản xuất sang nền tảng đổi mới. Các chỉ số kinh tế năm 2025 cho thấy dư địa phục hồi mạnh mẽ khi tăng trưởng GDP đạt 8,02% (dẫn đầu nhóm ASEAN-6), cùng với 38,42 tỷ USD vốn FDI. Đây là minh chứng cho niềm tin của giới đầu tư toàn cầu vào chi phí cạnh tranh, chuỗi cung ứng điện tử, công nghệ thông tin (ICT) ngày càng sâu rộng và khả năng tiếp cận thị trường lớn qua các hiệp định CPTPP, RCEP của Việt Nam”.

Thêm vào đó, năng lượng tái tạo đang tái định hình cơ cấu năng lượng quốc gia. Thách thức lớn nhất hiện nay là sự ổn định của lưới điện. Nếu tích hợp thành công vào mạng lưới điện ASEAN, phần thặng dư năng lượng tái tạo của Việt Nam có thể trở thành tài sản chiến lược của cả khu vực.

Tuy nhiên, theo khuyến nghị của ông Tim Evans, tiến trình hội nhập quốc tế cần được triển khai đồng bộ với các cải cách trong nước và theo lộ trình phù hợp. Trong 5 năm tới, những yếu tố nền tảng như chất lượng quản trị, thượng tôn pháp luật, uy tín tài khóa và tính nhất quán trong điều hành chính sách được xem là các nhân tố có vai trò quyết định. Theo đó, ưu tiên trước hết là hoàn thiện các nền tảng trong nước theo hướng ổn định, minh bạch và hiệu quả, sau đó tận dụng các liên kết khu vực như ASEAN, RCEP hay ACFTA 3.0 để mở rộng quy mô và gia tăng động lực phát triển.