Nhu cầu vật liệu xây dựng cho các dự án trọng điểm tại Nghệ An đang tăng nhanh, trong khi nguồn cung hiện mới đáp ứng khoảng 66% nhu cầu đá xây dựng, 39% nhu cầu cát và chỉ 30% nhu cầu đất san lấp. Tỉnh đang yêu cầu siết quản lý toàn bộ chuỗi từ quy hoạch, cấp phép, khai thác đến vận chuyển, tiêu thụ, đồng thời đẩy nhanh bổ sung các mỏ mới để tránh thiếu vật liệu và phát sinh tình trạng tăng giá, thất thu ngân sách...

Tại Hội nghị chuyên đề về tăng cường quản lý hoạt động khoáng sản do của UBND tỉnh Nghệ An tổ chức mới đây, các đại biểu tập trung vào hai vấn đề lớn: kiểm soát chặt hoạt động khai thác và bảo đảm nguồn vật liệu phục vụ các công trình trọng điểm.

SIẾT TỪ MỎ ĐẾN NƠI TIÊU THỤ

Sở Xây dựng tỉnh Nghệ An cho biết giai đoạn 2026-2030, Nghệ An dự kiến cần khoảng 47,98 triệu m3 đá xây dựng, 29 triệu m3 cát xây dựng và hơn 149 triệu m3 đất san lấp. Trong khi đó, với 89 giấy phép khai thác đá, 60 giấy phép khai thác cát và 49 giấy phép khai thác đất san lấp còn hiệu lực, nguồn cung hiện vẫn thiếu đáng kể.

Đáng chú ý, tỉnh Nghệ An đang thiếu hơn 102 triệu m3 đất san lấp. Nhiều khu vực miền Tây gần như chưa có mỏ đủ khả năng cung ứng, khiến bài toán nguồn vật liệu càng trở nên cấp thiết khi hàng loạt dự án được triển khai đồng thời.

Theo phản ánh của Ban Quản lý dự án công trình giao thông Nghệ An và doanh nghiệp đầu tư hạ tầng VSIP Nghệ An, tình trạng khan hiếm vật liệu và giá tăng đang tác động trực tiếp đến tiến độ thi công. Các đơn vị đề nghị tỉnh sớm điều chỉnh, bổ sung quy hoạch mỏ, cập nhật phương án cung ứng cho các dự án đầu tư công và cho phép tối đa hóa công suất các mỏ đang hoạt động theo đúng quy định.

Tuy nhiên, việc tăng nguồn cung cũng phải đi cùng với kiểm soát thị trường. Theo phản ánh thực tế tại hội nghị, một số chủ mỏ công bố giá vật liệu theo quy định nhưng yêu cầu khách hàng sử dụng dịch vụ vận chuyển do chính đơn vị khai thác chỉ định. Khi đó, chi phí thực tế bị đẩy lên cao, trong khi hóa đơn chủ yếu thể hiện giá vật liệu, còn chi phí vận chuyển được tách riêng.

Sở Xây dựng Nghệ An cho rằng cách làm này gây khó khăn cho việc quản lý giá, tạo cạnh tranh thiếu bình đẳng và tiềm ẩn nguy cơ thất thu ngân sách. Tỉnh được kiến nghị tăng cường kiểm soát niêm yết giá, xuất hóa đơn và nghĩa vụ tài chính, đồng thời xử lý tình trạng tách giá vật liệu với giá vận chuyển nhằm bảo đảm minh bạch thị trường.

Cùng với yêu cầu bảo đảm nguồn vật liệu cho các dự án, Nghệ An cũng đặt trọng tâm vào việc kiểm soát chặt hoạt động khai thác khoáng sản. Chủ tịch UBND tỉnh Võ Trọng Hải yêu cầu quản lý toàn bộ chuỗi từ quy hoạch, cấp phép, khai thác, vận chuyển, chế biến đến tiêu thụ và thực hiện nghĩa vụ tài chính.

Theo đánh giá của tỉnh Nghệ An, công tác dự báo cung - cầu còn chưa sát thực tế; việc kiểm soát sản lượng, nguồn gốc, vận chuyển và tiêu thụ khoáng sản có nơi chưa chặt chẽ. Tình trạng khai thác trái phép, vượt công suất, ngoài ranh giới, thất thoát tài nguyên và thất thu ngân sách vẫn còn xảy ra.

Để khắc phục, tỉnh Nghệ An yêu cầu rà soát toàn bộ giấy phép khai thác, kiểm tra ranh giới, công suất, thời hạn, đất đai, môi trường và nghĩa vụ tài chính. Việc rà soát phải hoàn thành trước ngày 30/8/2026, trên cơ sở đó đề xuất xử lý trong tháng 9/2026.

Các khu vực được yêu cầu tập trung kiểm tra gồm cát, sỏi lòng sông, đất san lấp, đá trắng, quặng thiếc, các mỏ đã đóng cửa và những nơi có phản ánh về vi phạm. Đối với doanh nghiệp, thời hạn hoàn thành lắp đặt, vận hành và kết nối trạm cân, camera, thiết bị định vị là ngày 31/8/2026; trường hợp không thực hiện hoặc làm gián đoạn dữ liệu sẽ bị xử lý.

Cùng với kiểm soát tại mỏ, tỉnh yêu cầu xây dựng cơ sở dữ liệu khoáng sản, tích hợp thông tin từ trạm cân, camera, thiết bị định vị và hồ sơ mỏ. Dữ liệu sẽ được đối chiếu với công suất, sản lượng, hóa đơn và kê khai thuế để phát hiện dấu hiệu bất thường.

Thuế tỉnh Nghệ An được giao đối chiếu sản lượng, hóa đơn, giá bán, doanh thu và nghĩa vụ tài chính; kiểm tra các trường hợp kê khai thiếu, mua bán hóa đơn, trốn thuế và chuyển vụ việc có dấu hiệu tội phạm cho cơ quan công an.

BỔ SUNG MỎ MỚI, NHƯNG KHÔNG CẤP PHÉP TRÀN LAN

Để giải bài toán thiếu vật liệu, Nghệ An sẽ đẩy nhanh thăm dò, đấu giá và cấp phép các mỏ mới, ưu tiên những khu vực đang thiếu nguồn cung, đặc biệt là miền Tây.

Tỉnh dự kiến xác định thứ tự ưu tiên đối với 46 khu vực mỏ đưa ra đấu giá, trước hết phục vụ các dự án trọng điểm. Việc cấp phép được yêu cầu bám sát nhu cầu thực tế, tránh tình trạng cấp phép tràn lan hoặc phát sinh đầu cơ.

Đối với các dự án trọng điểm, chủ đầu tư và nhà thầu phải xác định nhu cầu, nguồn vật liệu ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án. Chỉ vật liệu có nguồn gốc hợp pháp, đầy đủ hóa đơn, chứng từ mới được nghiệm thu, thanh toán. Người đứng đầu sẽ chịu trách nhiệm nếu để dự án sử dụng khoáng sản không rõ nguồn gốc.

Riêng việc nâng công suất mỏ, Sở Nông nghiệp và Môi trường Nghệ An làm rõ: các mỏ phục vụ dự án, công trình trọng điểm thuộc trường hợp quy định tại Điều 65 Luật Khoáng sản có thể được xem xét theo cơ chế riêng; các trường hợp thông thường vẫn phải thực hiện đầy đủ trình tự, thủ tục theo quy định.

Như vậy, hướng xử lý của Nghệ An không chỉ mở thêm nguồn cung để giải quyết thiếu vật liệu, mà đặt mục tiêu kiểm soát chặt cả thị trường và quá trình khai thác. Từ việc bổ sung mỏ, điều tiết công suất đến giám sát sản lượng, giá bán, vận chuyển và nghĩa vụ tài chính, tỉnh đang hướng tới một cơ chế quản lý khoáng sản xuyên suốt, vừa đáp ứng nhu cầu phát triển hạ tầng, vừa hạn chế thất thoát tài nguyên và ngân sách.