Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt, nhu cầu năng lượng tăng cao do dân số đông và tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh, Ấn Độ nổi lên như một trong những quốc gia trọng điểm về cách mạng năng lượng tái tạo toàn cầu, chuyển dịch năng lượng xanh. Trong 10 năm qua, quốc gia này đã chứng kiến bước nhảy vọt công suất năng lượng mặt trời, đứng thứ 3 toàn cầu và tham vọng hướng tới 280 GW vào năm 2030,..

Với nguồn bức xạ dồi dào và lợi thế địa lý rộng lớn, năng lượng mặt trời ở Ấn Độ không chỉ là lựa chọn bền vững mà còn là công cụ chiến lược để củng cố an ninh năng lượng, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Lợi thế địa lý nằm trong khu vực có bức xạ mặt trời cao, cùng dân số vượt 1,4 tỷ người, nhu cầu điện năng ngày càng mở rộng, năng lượng mặt trời trở thành lựa chọn khả thi hàng đầu và chiến lược đối với quốc gia Nam Á này. Không chỉ dừng lại ở mục tiêu đảm bảo an ninh năng lượng, Ấn Độ còn coi điện mặt trời là công cụ để đạt sự thịnh vượng về kinh tế, môi trường và sức khỏe cộng đồng trong tương lai của đất nước, theo nghiên cứu của Energy Tracker.

CÔNG SUẤT NĂNG LƯỢNG MẶT TRỜI TĂNG HƠN 25 LẦN TRONG 10 NĂM

Trong thập kỷ qua, Ấn Độ đã chứng kiến bước nhảy vọt công suất năng lượng mặt trời ấn tượng: từ 3,8 GW năm 2014 lên khoảng 97 GW vào năm 2024, đứng thứ 3 toàn cầu sau Trung Quốc và Mỹ. Đây không chỉ là tăng trưởng định lượng mà còn phản ánh một chuyển dịch chiến lược từ cơ cấu năng lượng dựa vào hóa thạch sang tái tạo, thể hiện rõ cam kết quốc gia trong việc tái cấu trúc hệ thống điện.

Đà phát triển này được dẫn dắt bởi các dự án quy mô lớn kết hợp với hệ thống phân tán, hình thành mạng lưới năng lượng tái tạo toàn diện.

Điển hình, Bhadla Solar Park tại Rajasthan, công suất 2,2 GW, không chỉ là công viên năng lượng mặt trời lớn nhất Ấn Độ mà còn thuộc top thế giới. Trên diện tích hơn 14.000 ha sa mạc, dự án tận dụng tối đa bức xạ mặt trời, ứng dụng công nghệ PV tiên tiến và giải pháp lưu trữ, cung cấp điện cho lưới quốc gia, đồng thời trở thành biểu tượng chiến lược của năng lượng tái tạo quy mô cực lớn, giảm áp lực phụ thuộc vào than đá.

Tương tự, Rewa Ultra Mega Solar Park ở Madhya Pradesh, công suất 750 MW, minh chứng cho mô hình công nghiệp hóa năng lượng mặt trời gắn với chính sách hỗ trợ của chính phủ. Với các hợp đồng PPA dài hạn nhằm ổn định thị trường, Rewa thu hút cả nhà đầu tư tư nhân và quốc tế, chứng minh rằng điện mặt trời vừa bảo vệ môi trường vừa thúc đẩy kinh tế địa phương, tạo việc làm và nâng đỡ chuỗi giá trị sản xuất nội địa.

Song song đó, mạng lưới mái nhà phân tán tại đô thị và nông thôn cũng đóng vai trò chiến lược. Hàng nghìn hệ thống điện mặt trời mái nhà không chỉ tăng công suất mà còn phân quyền năng lượng, cho phép hộ gia đình, doanh nghiệp nhỏ và cộng đồng nông thôn trực tiếp tham gia vào quá trình chuyển đổi. Sự phân tán này giúp lưới điện linh hoạt hơn, giảm tổn thất truyền tải, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về năng lượng sạch và tạo nên một hạ tầng phân phối phi tập trung có khả năng nhân rộng.

Mô hình kết hợp giữa quy mô lớn và phân tán này mang ý nghĩa chiến lược: giảm phụ thuộc nhiên liệu nhập khẩu, nâng cao tự chủ năng lượng và phân phối lợi ích kinh tế công bằng hơn. Đó không chỉ là mở rộng công suất mà còn thể hiện khả năng của Ấn Độ trong việc biến tiềm năng thiên nhiên thành lợi thế cạnh tranh quốc gia.

TIỀM NĂNG, VỊ THẾ CHIẾN LƯỢC VÀ THAM VỌNG MỤC TIÊU 280 GW VÀO NĂM 2030

Nằm trong “vành đai năng lượng mặt trời” châu Á, Ấn Độ nhận bức xạ trung bình 4–7 kWh/m2/ngày, đặc biệt dồi dào ở Rajasthan, Gujarat và Andhra Pradesh.

Theo Bộ Năng lượng Mới và Tái tạo (MNRE), tiềm năng mặt trời quốc gia đạt khoảng 750 GW, điều này có nghĩa hiện nay mới chỉ khai thác khoảng 13%.

Quy mô này không chỉ hỗ trợ mục tiêu 280 GW vào năm 2030 mà còn mở ra khả năng tích hợp vào công nghiệp, nông nghiệp và đô thị, tạo nên mô hình chuyển đổi toàn diện, nơi năng lượng tái tạo trở thành hạ tầng thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội.

Công nghệ giữ vai trò quyết định trong việc biến tiềm năng thiên nhiên thành năng lượng khả dụng. Hiệu suất pin PV thương mại đã đạt 24%, trong khi chi phí module giảm tới 85% từ 2010. Khi kết hợp cùng giải pháp lưu trữ và lưới điện thông minh, hệ thống điện được tối ưu hóa, giảm thất thoát, nâng cao ổn định và tích hợp nguồn phân tán.

Năng lực sản xuất nội địa, hiện đạt 7 GW/năm, không chỉ giảm phụ thuộc nhập khẩu mà còn tạo ra chuỗi giá trị hoàn chỉnh: từ R&D, chế tạo module đến triển khai và bảo trì. Điều này khẳng định năng lượng mặt trời đã vượt khỏi phạm vi công nghệ đơn lẻ để trở thành trụ cột công nghiệp chiến lược, thúc đẩy công nghiệp hóa bền vững và nâng vị thế Ấn Độ trên bản đồ năng lượng toàn cầu.

CHÍNH SÁCH VÀ ĐỘNG LỰC PHÁT TRIỂN

Khung chính sách là nền tảng của thành công. PM-KUSUM, chương trình trọng điểm của Chính phủ đặt mục tiêu bổ sung 35 GW thông qua hỗ trợ nông dân lắp đặt hệ thống phân tán.

Chính sách này kết hợp với cơ chế trợ cấp mái nhà và điện kế hai chiều (net-metering, cho phép bán điện dư thừa lên lưới), vừa giảm chi phí đầu tư ban đầu, vừa khuyến khích cộng đồng và doanh nghiệp nhỏ trực tiếp tham gia sản xuất – tiêu thụ điện, hình thành mô hình phân quyền năng lượng.

Những chính sách này còn là công cụ ngoại giao năng lượng, giúp Ấn Độ thực hiện cam kết tại COP28 và Hiệp định Paris, đồng thời định vị đất nước như một nhà lãnh đạo toàn cầu về phát triển bền vững.

Tác động của chuyển dịch này là đa chiều. Về kinh tế, giảm nhập khẩu dầu (hiện chiếm 85% nhu cầu) nâng cao an ninh năng lượng, giải phóng nguồn lực tài chính và dự kiến tạo 1 triệu việc làm vào năm 2030.

Về xã hội và môi trường, việc cắt giảm than và dầu giúp giảm ô nhiễm không khí – nguyên nhân của 2 triệu ca tử vong/năm, cải thiện sức khỏe cộng đồng và chất lượng sống. Đồng thời, năng lượng mặt trời đóng góp vào mục tiêu nâng tỷ trọng không hóa thạch lên 50% năm 2030 và hướng tới Net-Zero 2070, cân bằng giữa tăng trưởng và trách nhiệm khí hậu.

Năng lượng mặt trời ở Ấn Độ đã vượt khỏi phạm vi của một giải pháp công nghệ đơn thuần để trở thành công cụ chiến lược toàn diện. Nó góp phần định hình tương lai kinh tế, xã hội và môi trường, đồng thời củng cố vị thế Ấn Độ như một trung tâm năng lượng tái tạo toàn cầu. Các dự án quy mô lớn, cùng mạng lưới mái nhà phân tán, tạo nên một mô hình vừa tập trung vừa phi tập trung, gia tăng tính linh hoạt và bền vững của hệ thống điện.

Hướng tới mục tiêu 280 GW vào năm 2030, Ấn Độ không chỉ đặt ra tham vọng năng lượng mà còn theo đuổi một chiến lược phát triển rộng lớn hơn: giảm phụ thuộc vào than đá, xây dựng chuỗi cung ứng nội địa, tạo việc làm xanh, và quan trọng hơn, khẳng định vị thế quốc tế trong kỷ nguyên năng lượng sạch.

Chính nguồn năng lượng mặt trời, từ tiềm năng địa lý đến các chính sách chiến lược, đang trở thành động lực trung tâm đưa Ấn Độ từ một quốc gia đang phát triển thành hình mẫu toàn cầu trong chuyển đổi năng lượng bền vững.