Dù xuất khẩu 6 tháng đầu năm 2026 đạt 266,5 tỷ USD, tăng 21% so với cùng kỳ năm trước, song ngoại thương Việt Nam đang phải đối mặt với những rào cản địa chính trị phức tạp. Để góp phần hoàn thành mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai chữ số, toàn hệ thống xuất nhập khẩu đang chuyển từ thế phòng ngự sang chủ động thích ứng, tìm kiếm giải pháp từ các thị trường chiến lược…

Ngày 7/7/2026, Bộ Công Thương tổ chức Hội nghị giao ban xúc tiến thương mại quý 2/2026 với chủ đề "Chủ động thích ứng biến động thị trường toàn cầu - đẩy mạnh xúc tiến thương mại phát triển xuất khẩu, góp phần cân bằng cán cân thương mại và thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai chữ số".

THÁCH THỨC DỒN VÀO NỬA CUỐI NĂM

Phát biểu tại hội nghị, ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, cho biết ngoại thương Việt Nam trong 6 tháng đầu năm 2026 đã đạt được những con số tăng trưởng kim ngạch ấn tượng. Tuy nhiên, đằng sau con số tăng trưởng đó là một thực tế đáng quan ngại. Việt Nam đã ghi nhận mức nhập siêu gần 17 tỷ USD trong 6 tháng đầu năm, hoàn toàn trái ngược với trạng thái xuất siêu 8 tỷ USD cùng kỳ năm 2025.

"Trong bối cảnh tổng xuất siêu năm 2025 đạt trên 20 tỷ USD, áp lực đè nặng lên nửa cuối năm 2026 là vô cùng lớn. Để đạt được mục tiêu cân bằng cán cân thương mại, mỗi tháng chúng ta phải đạt mức xuất siêu trung bình 3 tỷ USD, đây là một thách thức rất lớn đối với toàn hệ thống. Từ giờ đến cuối năm, mục tiêu vừa tăng trưởng kim ngạch xuất nhập khẩu, vừa cân bằng cán cân thương mại là hết sức là khó khăn”, ông Sơn nhấn mạnh.

Sự phục hồi kinh tế cũng diễn ra không đồng đều giữa các địa phương và ngành hàng. Đại diện cho đầu tàu Thủ đô, ông Nguyễn Thế Hiệp, Phó Giám đốc Sở Công Thương TP. Hà Nội, cho biết kim ngạch xuất khẩu của Hà Nội 6 tháng đầu năm đạt 10.585 triệu USD, tăng 5,5%. Dù có sự tăng tốc mạnh mẽ trong quý 2, tăng 9,4% so với quý 1, nhưng để hoàn thành mục tiêu cả năm tăng trưởng 12%, Hà Nội cần phải nỗ lực đạt trên 12,671 tỷ USD trong 6 tháng cuối năm, tương đương áp lực hơn 2,1 tỷ USD mỗi tháng.

Dẫu vậy, sự gia tăng mạnh mẽ ở chiều nhập khẩu của Hà Nội (tăng tới 39,6%) chủ yếu nằm ở nhóm máy móc, linh kiện và nguyên vật liệu, phản ánh nhu cầu đầu vào cho sản xuất đang phục hồi rất mạnh.

Ở góc độ ngành hàng, sự sụt giảm đơn hàng tại các thị trường truyền thống và những rủi ro địa chính trị đang là những bài toán hóc búa nhất. Ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST) trăn trở khi tăng trưởng xuất khẩu ngành gỗ 6 tháng đầu năm chỉ đạt mức 2,5 - 2,7%, với kim ngạch khoảng 8,4 - 8,5 tỷ USD. Đáng chú ý, các sản phẩm chế biến sâu có giá trị gia tăng cao giảm 4%, dòng tiền tăng trưởng chủ yếu dựa vào các mặt hàng sơ chế trung gian như dăm gỗ, viên nén.

Đồng quan điểm, ông Trương Văn Cẩm, Phó Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam (VITAS), cho biết xuất khẩu ngành dệt may 6 tháng đầu năm chỉ tăng vỏn vẹn 1,7% trong khi cả nước tăng trưởng mạnh. Điểm sáng duy nhất là ngành vẫn duy trì mức xuất siêu 9,2 tỷ USD nhờ tự chủ nhất định.

Tuy nhiên, các doanh nghiệp đang đứng ngồi không yên trước việc Mỹ điều tra Mục 301 về dư thừa công suất, lao động và sở hữu trí tuệ, với nguy cơ bị áp thuế sơ bộ lên tới 12,5%. Sự cạnh tranh gay gắt từ các cường quốc giá rẻ như Bangladesh, Indonesia hay áp lực dịch chuyển lao động sang các tổ hợp công nghiệp lớn như VinFast đang đẩy ngành dệt may vào thế kẹt lớn về chi phí lương.

Bên cạnh rào cản bảo hộ, xung đột tại Trung Đông và Biển Đỏ là một "phép thử khốc liệt" đối với chuỗi cung ứng quốc gia. Ông Trần Chí Dũng, Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội doanh nghiệp Dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA) công bố một số liệu khảo sát đáng lo ngại: 89% doanh nghiệp logistics bị ảnh hưởng mạnh bởi biến động Biển Đỏ, trong đó 51% rơi vào trạng thái khủng hoảng nghiêm trọng. Chi phí cước tàu tăng đột biến, hải trình kéo dài thêm 10-15 ngày đã bào mòn toàn bộ lợi nhuận xuất khẩu.

GỠ NÚT THẮT BẰNG ĐẨY MẠNH CÁC CHƯƠNG TRÌNH XÚC TIẾN

Để tháo gỡ các nút thắt này, từ châu Âu, bà Võ Thị Ngọc Diệp, Tham tán thương mại Việt Nam tại Hà Lan, cho rằng mặc dù bối cảnh kinh tế còn nhiều tiềm ẩn bất ổn, nhưng Thương vụ đánh giá triển vọng xuất khẩu hàng hóa Việt Nam sang Hà Lan trong 6 tháng cuối năm vẫn tương đối khả quan.

Tuy nhiên, bà Diệp đưa các kiến nghị giải pháp xuất khẩu và mở rộng thị trường trong 6 tháng cuối năm. Đó là cần tiếp tục đổi mới phương thức xúc tiến thương mại theo hướng chuyên ngành, chuyên sâu và theo chuỗi giá trị. Ưu tiên tổ chức các đoàn giao dịch thương mại tại những trung tâm kinh tế, logistics và công nghệ lớn của Hà Lan như Rotterdam, Amsterdam, Eindhoven.

Đồng thời, lồng ghép các hoạt động xúc tiến thương mại với các sự kiện uy tín đang sẵn có như: Triển lãm về nhãn hàng riêng hàng năm tại Hà Lan, triển lãm cho ngành nhà hàng khách sạn, triển lãm về cơ khí chính xác, công nghệ hay triển lãm về Hydrogen.

Mặt khác, cần kết hợp chặt chẽ giữa xúc tiến thương mại với xúc tiến đầu tư. Bà Diệp nhấn mạnh, các địa phương và doanh nghiệp cần xác định Hà Lan không chỉ là thị trường xuất khẩu mà là "cửa ngõ chiến lược" vào toàn bộ EU. Trên cơ sở đó, xây dựng chiến lược phát triển dài hạn, chú trọng đầu tư đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, phát triển thương hiệu và chuyển đổi số, tăng cường liên kết chuỗi cung ứng.

Tại thị trường Nga, ông Dương Hoàng Minh, Tham tán thương mại Việt Nam tại Nga, cho biết kim ngạch thương mại giữa Việt Nam và Liên bang Nga trong 6 tháng đầu năm chỉ tăng 6,6%, tức là đạt 2,2 tỷ USD, trong đó xuất khẩu đạt 919 triệu USD, giảm 5,8%.

Để đẩy mạnh xuất khẩu sang thị trường này, theo ông Minh các doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động, nỗ lực tham gia các triển lãm chuyên ngành tại Nga. Bên cạnh đó là bài toán thâm nhập hệ thống phân phối lớn. Hiện nay chúng ta có chương trình thúc đẩy đưa hàng Việt Nam vào các chuỗi siêu thị của nước ngoài. Chương trình này rất hay, hiệu quả nhưng khó khăn là các siêu thị nước ngoài thường mua hàng trả chậm, nhưng các doanh nghiệp Việt Nam lại không làm điều này.

“Chúng tôi đã làm việc với các chuỗi ở Nga, đặc biệt là chuỗi Auchan (chuỗi bán lẻ) sẵn sàng làm việc với doanh nghiệp Việt Nam và nhập khẩu hàng từ Việt Nam, nhưng với điều kiện các doanh nghiệp Việt Nam là phải đáp ứng được điều kiện trả chậm, thanh toán chậm 30 đến 45 ngày”, ông Minh chỉ rõ nút thắt.

Trong khi đó, ở khu vực Trung Đông, ông Trương Xuân Trung, Phụ trách Thương vụ Việt Nam tại UAE, cho biết kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang UAE 6 tháng đầu năm 2026 chỉ đạt 2,39 tỷ USD, giảm tới 16,4%. Nguyên nhân là do xảy ra tình trạng xung đột tại Trung Đông. Từ đó làm cho tình hình cung ứng vào thị trường này bị đứt gãy, đặc biệt là tuyến đi qua vùng biển Ả Rập và eo biển Hormuz, trong khi nhu cầu hàng hoá của UAE vẫn rất cao.

Để xuất khẩu sang UAE tăng trưởng trở lại, ông Trung kiến nghị cần triển khai hiệu quả Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện Việt Nam - UAE (CEPA) nhằm tận dụng tối đa ưu đãi thuế quan. Đồng thời, doanh nghiệp cần chủ động chuẩn bị giấy chứng nhận Halal, truy xuất nguồn gốc và bao bì phân hủy sinh học. Đặc biệt, cần tính đến việc xây dựng kho ngoại quan, trung tâm phân phối hoặc hệ thống siêu thị tại các khu thương mại tự do của UAE để tạo thuận lợi cho việc trưng bày và tái xuất hàng hóa.