Mặc dù các thị trường xuất khẩu lớn của Việt Nam như Hoa Kỳ, Trung Quốc, EU liên tục mang về những con số tăng trưởng và thặng dư kỷ lục trong 5 tháng đầu năm 2026, song chặng đường phía trước của doanh nghiệp đang đứng trước những thách thức mới...

Theo số liệu của Bộ Công Thương, 5 tháng đầu năm 2026 tiếp tục chứng kiến sự bứt phá mạnh mẽ của hoạt động xuất khẩu Việt Nam với kim ngạch đạt gần 215,7 tỷ USD, tăng 19,5% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó có sự đóng góp vượt trội từ các thị trường đối tác lớn, đặc biệt là nhóm ngành công nghệ cao và công nghiệp chế biến, chế tạo.

CÁC THỊ TRƯỜNG "ĐẦU TÀU" XUẤT KHẨU CHỦ LỰC

Hoa Kỳ tiếp tục giữ vững vị trí là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, đạt kim ngạch 69,56 tỷ USD, tăng 21,7% và chiếm tới 32,3% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước. Với mức xuất siêu lên đến 60,39 tỷ USD, đây là đối tác mang lại mức thặng dư thương mại lớn nhất cho Việt Nam. Cơ cấu hàng hóa dịch chuyển mạnh mẽ khi nhóm máy vi tính, sản phẩm điện tử, linh kiện và máy móc thiết bị đạt mức tăng trưởng cao, chiếm tới 55% tổng kim ngạch xuất khẩu sang quốc gia này.

Trong khi đó, các mặt hàng xuất khẩu truyền thống như dệt may, giày dép tiếp tục duy trì quy mô lớn nhưng tốc độ tăng trưởng chậm hơn, lần lượt tăng 1,3% và 5,9%. Một số ngành hàng như gỗ và sản phẩm gỗ, đồ chơi và dụng cụ thể thao ghi nhận mức giảm so với cùng kỳ năm trước.

Trung Quốc là thị trường tiêu thụ và mắt xích cung ứng quan trọng. Là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam, kim ngạch xuất khẩu sang Trung Quốc đạt 30,10 tỷ USD, tăng 28,2%. Thị trường này chứng kiến sự tăng trưởng đồng đều ở cả nhóm công nghiệp (máy vi tính, linh kiện tăng 33,4%) lẫn nông, lâm, thủy sản (thủy sản tăng 41,7%, gỗ tăng 49%), khẳng định vai trò là điểm tựa tiêu thụ vững chắc cho nông sản Việt.

Xuất khẩu sang EU đạt 25,78 tỷ USD, tăng 13,3% so với cùng kỳ năm trước, mang lại mức thặng dư thương mại theo khối lớn nhất cho Việt Nam (xuất siêu 17,87 tỷ USD). Hiệp định EVFTA tiếp tục là bệ đỡ giúp hàng hóa Việt Nam duy trì lợi thế cạnh tranh bền vững tại khu vực này.

Trong 5 tháng qua, xuất khẩu Hàn Quốc đạt 13,18 tỷ USD (tăng 14,7%) và Nhật Bản đạt 12,06 tỷ USD (tăng 14,2%). Đáng chú ý, cơ cấu xuất khẩu sang Nhật Bản ghi nhận sự chuyển dịch rõ rệt từ dệt may truyền thống sang các sản phẩm có hàm lượng công nghệ cao như điện thoại (tăng 60,9%) và máy vi tính (tăng 60%).

HÀNG LOẠT THÁCH THỨC

Dù đạt được những con số ấn tượng, hoạt động xuất khẩu của Việt Nam đang phải đối mặt với hàng loạt rủi ro mang tính hệ thống từ bối cảnh quốc tế.

Đặc biệt làn sóng bảo hộ và rủi ro từ "Điều 301" tại thị trường Hoa Kỳ. Bên cạnh đó, tình hình xung đột và bất ổn địa chính trị tại nhiều khu vực trên thế giới tiếp tục ảnh hưởng đến hoạt động thương mại và logistics toàn cầu. Căng thẳng kéo dài tại khu vực Trung Đông, đặc biệt liên quan đến các tuyến vận tải huyết mạch qua Biển Đỏ và kênh đào Suez, làm gia tăng rủi ro đối với hoạt động vận tải biển quốc tế, kéo dài thời gian giao hàng và làm tăng chi phí logistics...

Cụ thể, thị trường Hoa Kỳ ngày càng tăng cường kiểm soát xuất xứ hàng hóa và áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại. Điểm nóng lớn nhất là việc Đại diện thương mại Mỹ (USTR) đề xuất áp thuế bổ sung từ 10% - 12,5% đối với hàng hóa từ 60 nền kinh tế, trong đó Việt Nam bị đề xuất mức 12,5% do các cáo buộc về lao động cưỡng bức. Đây là một trong ba cuộc điều tra theo Điều 301 đang trực tiếp tạo áp lực lớn lên các ngành hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam.

Cùng với đó là hàng rào kỹ thuật và tiêu chuẩn "xanh hóa" từ EU và Trung Quốc. Khối EU đang đi đầu trong việc áp dụng các tiêu chuẩn phát triển bền vững khắt khe như Thẻ vàng thủy sản (IUU), Quy định chống phá rừng (EUDR) hay Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM).

Trong khi đó, Trung Quốc cũng đã chuyển hẳn từ cơ chế biên mậu linh hoạt sang quản lý chính ngạch, siết chặt kiểm dịch, mã số vùng trồng và an toàn thực phẩm.

Những bất ổn địa chính trị toàn cầu đẩy chi phí logistics tăng vọt. Xung đột kéo dài tại khu vực Trung Đông, đặc biệt là tuyến Biển Đỏ và kênh đào Suez, làm gia tăng rủi ro vận tải biển, kéo dài thời gian giao hàng và làm tăng giá cước cùng chi phí bảo hiểm hàng hóa. Song song đó, giá năng lượng và nguyên vật liệu thô thế giới biến động liên tục, trực tiếp bào mòn năng lực cạnh tranh về giá của hàng Việt Nam.

Để vượt qua những thách thức mang tính bước ngoặt này, Cục Xuất nhập (Bộ Công Thương) cho rằng sự chủ động thay đổi từ cả cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp là chìa khóa then chốt.

Theo đó, doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống quản trị, lưu trữ hồ sơ sản xuất rõ ràng để sẵn sàng đối phó với các cuộc điều tra chống lẩn tránh thuế, chống bán phá giá từ Hoa Kỳ (đặc biệt là các vụ việc theo Điều 301). Đồng thời, phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành để kịp thời cập nhật thông tin chính sách, chứng minh tính minh bạch của chuỗi cung ứng, không sử dụng nguồn nguyên liệu vi phạm các cam kết quốc tế.

Đối với thị trường EU, doanh nghiệp phải chủ động đầu tư công nghệ để kiểm soát và giảm phát thải carbon (đáp ứng CBAM), đồng thời hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc từ gốc nông sản, lâm sản (đáp ứng EUDR, IUU).

Đối với thị trường Trung Quốc, Bộ Công Thương khuyến nghị doanh nghiệp cần loại bỏ tư duy làm ăn manh mún, chuyển dịch hoàn toàn sang sản xuất chính ngạch, chuẩn hóa từ khâu nuôi trồng, đóng gói đến đăng ký doanh nghiệp theo đúng quy định nước bạn.

Tận dụng triệt để các FTA thế hệ mới để mở rộng sâu hơn vào các thị trường giàu tiềm năng nhưng chưa được khai thác xứng tầm như Canada, Mexico, Brazil, Chile hay khu vực Trung Đông và Châu Phi.

Đồng thời, tăng cường liên kết giữa các doanh nghiệp xuất khẩu và các đơn vị logistics nội địa nhằm tối ưu hóa tuyến đường vận tải, chia sẻ rủi ro và hạn chế sự phụ thuộc độc quyền vào các hãng tàu ngoại trong bối cảnh bất ổn Biển Đỏ.