Đề phòng rối loạn điện giải những ngày nắng nóng

Bệnh nhân nữ T.L.L (37 tuổi, ngụ TP.HCM) dạo gần đây thường xuyên rơi vào tình trạng chóng mặt, choáng váng, đặc biệt khi phải di chuyển hoặc làm việc ngoài trời. Tuần trước, chị bị say nắng nặng với biểu hiện đau đầu, buồn nôn, người mệt lả, phải vào bệnh viện cấp cứu. Bác sĩ chẩn đoán chị L. có dấu hiệu sốc nhiệt do cơ thể không kịp thích nghi với nhiệt độ cao và mất nước.

TS.BS Kiều Xuân Thy, Điều hành Bệnh viện Đại học Y dược TP.HCM - Cơ sở 3, cho hay trong các đợt nắng nóng kéo dài, cơ thể tăng tiết mồ hôi, làm gia tăng mất nước và điện giải. Nếu không được bù đủ có thể dẫn đến giảm thể tích tuần hoàn, ảnh hưởng trực tiếp đến tưới máu não và các cơ quan quan trọng.

Giai đoạn đầu, người bệnh có thể thấy mệt nhanh, khát nước, đau đầu, chóng mặt, tim đập nhanh hoặc giảm khả năng tập trung. Những biểu hiện này dễ bị bỏ qua vì giống với mệt mỏi thông thường. Khi mất nước và rối loạn điện giải trở nên rõ rệt hơn, cơ thể bước vào giai đoạn kiệt sức do nhiệt. Lúc này có thể xuất hiện vã mồ hôi nhiều, buồn nôn, chuột rút, choáng váng và tiểu ít.

Nếu cơ thể mất khả năng điều hòa thân nhiệt, thân nhiệt trung tâm tăng cao kèm rối loạn thần kinh trung ương, người bệnh có thể lơ mơ, lú lẫn, nói khó, co giật hoặc hôn mê. Mất nước kéo dài làm tăng độ cô đặc của máu, đồng thời gây biến động huyết áp và rối loạn điện giải. Những thay đổi này tạo áp lực lên hệ tim mạch và có thể làm mất ổn định ở người có yếu tố nguy cơ.

Người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người có bệnh mạn tính là những đối tượng dễ bị ảnh hưởng do khả năng điều hòa thân nhiệt kém hoặc dự trữ sinh lý hạn chế. Tuy nhiên, người trẻ khỏe vẫn có thể gặp biến chứng nếu làm việc hoặc tập luyện cường độ cao trong điều kiện nắng gắt, đặc biệt khi không bổ sung nước đầy đủ. Thực tế cho thấy nhiều ca sốc nhiệt nặng xảy ra ở nhóm này do đánh giá thấp nguy cơ và thiếu biện pháp phòng ngừa phù hợp.

Còn theo ThS.BS. Ngô Văn Tân, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM - Cơ sở 3, những năm gần đây các đợt nắng nóng cực đoan xuất hiện thường xuyên hơn tại nước ta. Trong bối cảnh này, quan niệm "uống nhiều nước là đủ" chưa phản ánh hết tính phức tạp của việc bảo vệ sức khỏe, đặc biệt là chức năng thận.

Nếu không được bù nước đúng cách, nước tiểu sẽ bị cô đặc khiến các khoáng chất như canxi, oxalat hoặc acid uric dễ kết tinh thành sỏi. Đây là lý do vì sao tỷ lệ người mắc sỏi thận thường tăng cao trong mùa hè, kể cả với những người chưa từng có tiền sử bệnh lý về thận. Ngoài ra, uống nước là cần thiết, nhưng uống "sai cách" lại tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Nhiều người có thói quen uống một lượng lớn nước ngay sau khi đi nắng hoặc vận động mạnh. Việc này làm loãng nhanh nồng độ muối trong máu, gây rối loạn điện giải với các triệu chứng mệt mỏi, đau đầu, thậm chí chóng mặt. Đồ uống có gas, chứa nhiều đường hoặc muối khoáng quá mức không những không bảo vệ thận mà còn làm tăng gánh nặng chuyển hóa, thúc đẩy quá trình hình thành sỏi.

BS. Tân cho rằng người dân nên chia nhỏ lượng nước, uống đều đặn nhiều lần trong ngày, ngay cả khi chưa thấy khát. Nước lọc vẫn là lựa chọn tối ưu. Người lao động cường độ cao có thể bổ sung nước điện giải ở mức vừa phải.

Tương tự, trước tình trạng thời tiết nắng nóng gay gắt kéo dài tại các tỉnh miền Nam, Bệnh viện Phụ sản TP Cần Thơ khuyến cáo thai phụ, đặc biệt là những người trong giai đoạn cuối thai kỳ, cần chú ý bảo vệ sức khỏe để tránh biến chứng nguy hiểm cho cả mẹ và bé. 

Theo BSCKI. Võ Minh Nhân, Phó trưởng Khoa Sản bệnh, Bệnh viện Phụ sản TP Cần Thơ, thai phụ không chỉ mất nước qua mồ hôi mà còn dễ bị cảm nắng, dẫn đến các rối loạn tiêu hóa như nôn ói, tiêu chảy, gây mất điện giải. Những trường hợp mất nước và điện giải nặng có thể dẫn đến co giật ở mẹ và ảnh hưởng trực tiếp đến nhịp tim thai. Đây cũng là tiền đề làm gia tăng mức độ nguy hiểm của các bệnh lý như tiền sản giật. 

Bên cạnh thai phụ và trẻ nhỏ, người cao tuổi là nhóm dễ bị ảnh hưởng nhất khi thời tiết nắng nóng, do khả năng điều hòa thân nhiệt và cân bằng nước – điện giải suy giảm theo tuổi tác. Ghi nhận tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương (Hà Nội), chỉ trong vòng một tuần nắng nóng đầu mùa tại miền Bắc, số lượng bệnh nhân nhập viện tại Khoa Cấp cứu và Đột quỵ đã tăng từ 20 – 30% so với trước đó.

Các bệnh lý chiếm tỷ lệ cao chủ yếu liên quan đến tim mạch, hô hấp và rối loạn chuyển hóa như tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), đột quỵ, cùng tình trạng mất nước và rối loạn điện giải. Trường hợp bà Đỗ Thị Đạm (89 tuổi, Phú Thọ) là một ví dụ. Theo người nhà, khi thời tiết chuyển nắng nóng, sức khỏe của bà đột ngột suy giảm rõ rệt: khó thở, mệt mỏi, các chỉ số đường huyết, mỡ máu, men gan đều biến động.

Theo BSCKII. Nguyễn Danh Cường, Phó trưởng Khoa Cấp cứu và Đột quỵ, Bệnh viện Lão khoa Trung ương, nắng nóng không chỉ gây khó chịu mà còn là yếu tố kích hoạt khiến các bệnh mạn tính diễn biến nặng hơn.

"Người cao tuổi thường có nhiều bệnh lý nền, trong khi khả năng điều hòa thân nhiệt suy giảm, cảm giác khát kém và hệ miễn dịch yếu. Khi nhiệt độ môi trường tăng cao, cơ thể dễ rơi vào tình trạng mất nước, rối loạn điện giải, từ đó làm trầm trọng thêm các bệnh tim mạch, hô hấp và chuyển hóa", BS Nguyễn Danh Cường phân tích.

Bên cạnh đó, sự thay đổi nhiệt độ đột ngột giữa môi trường bên ngoài và trong phòng điều hòa cũng khiến cơ thể không kịp thích nghi, làm tăng nguy cơ co mạch, máu cô đặc, dẫn đến đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim. Một thực tế đáng lo ngại là không ít bệnh nhân nhập viện muộn do chủ quan hoặc xử trí ban đầu chưa đúng, dẫn đến bỏ lỡ “thời gian vàng” trong cấp cứu.

Một trong các sai lầm phổ biến là chườm đá lạnh đột ngột khi bị sốc nhiệt, gây co mạch và làm tình trạng nặng hơn. BS. Cường khuyến cáo, người dân cần đặc biệt lưu ý những dấu hiệu cảnh báo sớm như mệt mỏi, chóng mặt, đau đầu, khát nước nhiều, tiểu ít, tim đập nhanh.