Thay vì chỉ tồn tại trong bảo tàng, sách nghiên cứu hay các chương trình giáo dục truyền thống, nhiều giá trị văn hóa Việt Nam đang được tái hiện qua video ngắn, triển lãm thực tế ảo, bản đồ số và các dự án sáng tạo do chính người trẻ thực hiện…

Trong nhiều thập niên, bảo tồn di sản thường gắn liền với hoạt động lưu trữ, nghiên cứu và trưng bày. Tuy nhiên, khi phần lớn thời gian của người trẻ được dành cho môi trường số, cách tiếp cận truyền thống đang dần bộc lộ những giới hạn nhất định.

Sự phát triển của công nghệ không chỉ thay đổi cách tiếp cận di sản, mà còn mở ra một mô hình bảo tồn mới. Ở đó Gen Z vừa là người tiếp nhận, vừa là người sáng tạo và lan tỏa các giá trị văn hóa trong kỷ nguyên số.

Theo báo cáo “Digital 2025” của DataReportal, người Việt Nam dành trung bình hơn 6 giờ mỗi ngày để sử dụng Internet và gần 2 giờ 30 phút cho mạng xã hội. Trong nhóm tuổi từ 16 đến 24, TikTok, Facebook, Instagram và YouTube đã trở thành những nền tảng tiếp nhận thông tin quan trọng nhất. Điều này buộc các tổ chức văn hóa phải đặt ra một câu hỏi mới: làm thế nào để di sản xuất hiện ở nơi người trẻ đang hiện diện?

Từ góc độ đó, số hóa di sản không đơn thuần là việc chuyển tài liệu từ giấy lên máy tính. Đây là quá trình tái cấu trúc toàn bộ cách kể chuyện về văn hóa, đưa các giá trị truyền thống đến với công chúng bằng ngôn ngữ trực quan, tương tác và gần gũi hơn.

Phát biểu tại nhiều diễn đàn về chuyển đổi số văn hóa, ông Lê Hải Bình, Phó Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, từng nhấn mạnh rằng chuyển đổi số không chỉ là công cụ lưu giữ di sản mà còn là giải pháp giúp di sản tiếp cận thế hệ trẻ, mở rộng khả năng sáng tạo và lan tỏa giá trị văn hóa trong bối cảnh mới.

GEN Z KHÔNG CHỈ XEM DI SẢN, HỌ MUỐN THAM GIA KỂ LẠI CÂU CHUYỆN

Tư duy tiếp cận văn hóa của người trẻ hiện nay đã bước ra khỏi mô hình tiếp nhận một chiều. Thay vì chỉ dừng lại ở việc đọc, nghe hay quan sát một cách thụ động, họ có xu hướng tìm kiếm sự tương tác, tham gia bình luận, và chủ động tái diễn giải các giá trị truyền thống bằng hệ ngôn ngữ của thời đại mình.

Sự bùng nổ của các nội dung liên quan đến cổ phục, văn hóa dân gian, lịch sử Việt Nam hay kiến trúc truyền thống trên TikTok là minh chứng rõ nét. Nhiều video giới thiệu áo ngũ thân, áo tấc, hát xẩm hay nghệ thuật tuồng thu hút hàng trăm nghìn đến hàng triệu lượt xem, vượt xa phạm vi của các chương trình giáo dục truyền thống.

Theo các chuyên gia truyền thông số, thành công của những nội dung này đến từ việc văn hóa được kể lại bằng ngôn ngữ quen thuộc với người trẻ: video ngắn, hình ảnh đẹp, cách kể chuyện (storytelling) cá nhân và tính tương tác cao. Thay vì học thuộc các khái niệm lịch sử, người xem có thể trải nghiệm văn hóa thông qua những câu chuyện đời thường, các thử thách sáng tạo hoặc những góc nhìn mới mẻ trên mạng xã hội.

Lực lượng trẻ đang ngày càng khẳng định vai trò then chốt trong làn sóng số hóa di sản tại Việt Nam. Năm 2023, dự án Vietnam Centre do nhóm sinh viên Việt Nam thực hiện đã thu hút sự quan tâm lớn tập trung số hóa và dịch thuật các tư liệu về Việt Nam từ kho lưu trữ quốc tế như Pháp, Mỹ, Nhật Bản hay Anh.

Chỉ sau hơn hai năm hoạt động, Vietnam Centre đã xây dựng kho dữ liệu mở với hàng chục nghìn trang tài liệu, bản đồ và hình ảnh lịch sử được công bố miễn phí cho cộng đồng. Nhiều tài liệu vốn chỉ tồn tại trong các thư viện nước ngoài nay lần đầu tiên được tiếp cận rộng rãi bởi học sinh, sinh viên và các nhà nghiên cứu trong nước.

Trong khi đó, dự án Đại Việt Cổ Phong - cộng đồng do các bạn trẻ yêu thích lịch sử và mỹ thuật truyền thống sáng lập từ năm 2015 lựa chọn hình thức kể chuyện bằng infographic, minh họa số và nội dung mạng xã hội. Tính đến năm 2025, fanpage của dự án đã thu hút hơn 300.000 người theo dõi, trở thành một trong những cộng đồng trực tuyến lớn nhất về cổ phục và văn hóa Việt Nam.

Không chỉ các nhóm độc lập, nhiều tổ chức văn hóa cũng đang đẩy mạnh chuyển đổi số. Tại thủ đô, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội đã chủ động "ảo hóa" khu di sản Hoàng thành thông qua các mô hình tham quan 3D và không gian trải nghiệm trực tuyến.

Song song đó, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế cũng liên tục làm mới mình khi phát triển hệ thống bản đồ số, ứng dụng thực tế ảo (VR) và các tour tham quan số hóa, từng bước rút ngắn khoảng cách giữa kho tàng văn hóa cung đình với thế hệ công chúng trẻ.

Nhìn nhận về xu thế mang tính toàn cầu này, UNESCO nhấn mạnh công nghệ số hiện không còn là công cụ hỗ trợ thuần túy, mà đã trở thành chìa khóa cốt lõi để tối ưu hóa khả năng tiếp cận di sản. Trong bối cảnh thế hệ trẻ ngày càng ưu tiên các hình thức tương tác đa nền tảng và trải nghiệm trực tuyến, những nỗ lực số hóa này chính là bệ phóng giúp các giá trị lịch sử duy trì sức sống bền vững trong kỷ nguyên số.

Số hóa di sản không đơn thuần dừng lại ở bài toán bảo tồn, mà đang mở ra những dư địa phát triển mới cho ngành công nghiệp văn hóa. Theo báo cáo từ UNESCO về kinh tế sáng tạo, các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo hiện đóng góp hơn 3% GDP toàn cầu, đồng thời là đòn bẩy kiến tạo hàng chục triệu việc làm.

Trong bối cảnh đó, dữ liệu văn hóa số, triển lãm thực tế ảo, nội dung sáng tạo trên mạng xã hội hay các sản phẩm ứng dụng chất liệu truyền thống đang trở thành những tài sản kinh tế mới.

Tại Việt Nam, nhiều thương hiệu trẻ đã khai thác yếu tố văn hóa truyền thống để phát triển sản phẩm thời trang, thiết kế và truyền thông số. Sự thành công của các dự án lấy cảm hứng từ tranh dân gian Đông Hồ, nghệ thuật cung đình Huế hay cổ phục Việt Nam cho thấy di sản không còn chỉ là tài nguyên văn hóa, mà đang trở thành nguồn nguyên liệu cho nền kinh tế sáng tạo.

Giá trị của di sản không chỉ nằm ở việc được lưu giữ bao lâu, mà còn ở khả năng được tiếp tục sống trong đời sống của các thế hệ tương lai. Và Gen Z đang trở thành một trong những lực lượng quan trọng nhất của quá trình đó.