Áp lực đô thị hóa thường đem đến một xu hướng mặc định: “đất trống” cần được khai thác để tạo ra giá trị kinh tế. Tuy nhiên, cách tiếp cận này không phải lúc nào cũng đúng, đặc biệt với những không gian đặc thù như bãi sông…

Dọc theo những con sông lớn, các bãi bồi ngoài đê thường được nhìn nhận như một quỹ đất tiềm năng, nhưng dưới góc độ thủy văn và kinh tế hệ thống, đây không phải là đất “trống”, mà là một hệ sinh thái đang vận hành. Nó giữ nước, phân tán dòng chảy, hấp thụ năng lượng lũ và bồi đắp phù sa. Nói cách khác, bãi sông là một phần của hạ tầng đô thị, chỉ là không được xây bằng bê tông.

Vấn đề là loại hạ tầng này gần như “vô hình” trong hệ quy chiếu kinh tế truyền thống. Trong khi đó, các công trình hữu hình như đường sá, cao ốc hay dự án bất động sản lại tạo ra cảm giác giá trị rõ ràng và tức thì. 

Tuy nhiên, bãi sông là một hệ thống động, không thể đo bằng tiêu chí của một cấu trúc tĩnh. Nó tạo ra giá trị không phải bằng việc được lấp đầy, mà bằng khả năng để trống đúng thời điểm, đặc biệt trong chu kỳ lũ.

Kinh nghiệm quốc tế đã nhiều lần chứng minh rằng việc đô thị hóa vùng ngập tự nhiên thường tạo ra hệ quả ngược. Khi bãi sông bị thu hẹp, khả năng hấp thụ nước giảm, đỉnh lũ tăng và rủi ro lan rộng toàn hệ thống.

Tại lưu vực Sông Dương Tử, dù sở hữu hệ thống kiểm soát lũ hàng đầu, Trung Quốc vẫn duy trì các vùng phân lũ. Ở Vũ Hán, khu vực ngoài đê chủ yếu dành cho sinh thái, nông nghiệp và công viên ngập nước, thay vì bất động sản nén.

Dưới góc độ kinh tế, bãi sông là một dạng tài sản phòng ngừa rủi ro. Nó không tạo lợi nhuận trực tiếp, nhưng giúp tránh những chi phí cực lớn như thiệt hại hạ tầng, gián đoạn kinh tế và tái thiết sau thiên tai. Đặc điểm cốt lõi của bãi sông là tính linh hoạt. Mùa khô là đất, mùa mưa là nước. Khi bị cố định hóa bằng hạ tầng cứng, chức năng này bị suy giảm.

BIẾN BÃI SÔNG THÀNH TÀI SẢN, NHƯNG KHÔNG PHẢI BẤT ĐỘNG SẢN

Trên thế giới, tư duy quy hoạch đang thay đổi rõ rệt. Thay vì coi bãi sông là quỹ đất, nhiều quốc gia đã tái định nghĩa nó là tài sản chiến lược. Tại Hà Lan, chương trình “Room for the River” không xây thêm đê mà chủ động mở rộng không gian cho nước, trả lại vùng ngập tự nhiên để giảm áp lực toàn hệ thống. Đây là một trong những ví dụ tiêu biểu cho việc chuyển từ “chống lũ” sang “sống cùng lũ”.

Tại Seoul, dự án phục hồi Cheonggyecheon Stream đã tháo dỡ đường cao tốc để khôi phục dòng chảy giữa đô thị. Kết quả không chỉ là cải thiện môi trường mà còn tạo ra giá trị kinh tế, du lịch và tăng chất lượng sống.

Tương tự, dự án Hudson River Park tại thành phố New York biến bờ sông thành không gian công cộng, kết hợp giải trí, thể thao và sinh thái, tạo dòng tiền bền vững mà không cần xây dựng dày đặc.

Trong khi đó, tại Copenhagen, các công viên trũng và quảng trường ngập nước được thiết kế để vừa là không gian công cộng, vừa là hệ thống chứa nước khi mưa lớn. Đây là mô hình “hạ tầng kép”, phục vụ cả đời sống và an toàn đô thị. Những ví dụ này cho thấy một điểm chung: không gian ven nước không bị coi là đất dự trữ, mà là nền tảng cho một hệ sinh thái kinh tế mới.

Đối với Hà Nội, bãi sông cũng hoàn toàn có thể trở thành một hệ thống không gian mở, sinh thái và thích ứng lũ, tạo ra giá trị dài hạn. Theo đó, kinh tế trải nghiệm trở thành chìa khóa. Bãi sông có thể được vận hành như một nền tảng dịch vụ, nơi giá trị nằm ở trải nghiệm.

ĐỂ SÔNG HỒNG TRỞ THÀNH ĐIỂM ĐẾN ĐỘC ĐÁO

Một trong ý tưởng đáng tham khảo nhất là biến mùa nước thành sản phẩm. Trong nền kinh tế sáng tạo, đây có thể trở thành một phần của trải nghiệm: đua thuyền buồm, chèo kayak, các hoạt động thể thao nước, du lịch nhiếp ảnh theo mùa. Đây là dạng giá trị hiếm có, bởi rất ít thành phố lớn còn giữ được một con sông với nhịp điệu tự nhiên đủ rõ để “trải nghiệm” chứ không chỉ “ngắm nhìn”.

Song song với đó, bãi sông có thể được phát triển thành các công viên ngập nước, những không gian công cộng vận hành theo hai trạng thái. Khi khô, đó là nơi cho hoạt động ngoài trời, từ chợ cuối tuần đến sự kiện văn hóa festival âm nhạc, nghệ thuật... Khi nước lên, một phần không gian chấp nhận bị ngập và chuyển sang trạng thái cảnh quan. Đây là một dạng thiết kế có chủ đích, đã được áp dụng rộng rãi tại Mỹ, Hà Lan và dọc Sông Dương Tử.

Một lớp giá trị khác nằm ở nông nghiệp ven đô. Đất phù sa không chỉ là di sản của dòng sông, mà còn là nền tảng cho các mô hình du lịch trải nghiệm, nơi du khách tham gia trực tiếp vào hoạt động canh tác, thưởng thức sản phẩm tại chỗ và tiếp cận một nhịp sống khác biệt hoàn toàn với đô thị. Mô hình này không chỉ tạo dòng tiền, mà còn duy trì sinh kế và cấu trúc xã hội bản địa.

Ở cấp độ văn hóa, bãi sông đặc biệt phù hợp với các hình thức không gian tạm thời. Thay vì xây dựng công trình cố định, các lễ hội, triển lãm ngoài trời, nghệ thuật sắp đặt hay sự kiện âm nhạc có thể vận hành theo chu kỳ, xuất hiện và biến mất theo mùa. Chính tính “không cố định” này lại trở thành sức hút, tạo ra cảm giác độc bản và liên tục đổi mới.

Ngoài ra, đây cũng là không gian lý tưởng cho các hoạt động phong cách sống, từ chạy bộ, đạp xe địa hình đến các chương trình wellness và nghỉ dưỡng... Trong bối cảnh nhu cầu du lịch sức khỏe và gần gũi thiên nhiên tăng mạnh, lợi thế của bãi sông không nằm ở việc cạnh tranh với resort, mà ở khả năng mang lại trải nghiệm nguyên bản ngay trong lòng đô thị.

Quan trọng hơn, tất cả các hoạt động này đều có thể vận hành mà không làm mất đi chức năng cốt lõi của bãi sông, nếu tuân thủ một nguyên tắc đơn giản: không cố định hóa không gian vốn cần linh hoạt. Điều này đồng nghĩa với việc hạn chế xây dựng quy mô lớn, ưu tiên cấu trúc tạm thời, và chấp nhận chu kỳ ngập như một phần của hệ thống.

Từ góc độ kinh tế, đây là sự chuyển đổi từ “bán bất động sản” sang “vận hành giá trị”. Nhiều khi, giá trị lớn nhất của một không gian không nằm ở việc xây công trình biểu tượng gì lên đó, mà nằm ở việc hiểu chính xác nó cần được bảo vệ, phát huy giá trị cốt lõi như thế nào.