Lừa đảo mạng gia tăng, hợp tác xã đối mặt nguy cơ mất dữ liệu và tài sản

Chiều 9/4/2026, Liên minh Hợp tác xã Việt Nam phối hợp với Quỹ Châu Á giao cho Viện Khoa học Kinh tế Hợp tác và Trường Cao đẳng Kinh tế - Kỹ thuật Trung ương tổ chức tọa đàm khoa học với chủ đề: “Giải pháp thúc đẩy ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đảm bảo an toàn thông tin trên không gian mạng cho khu vực kinh tế tập thể, hợp tác xã”.

CHUYỂN ĐỔI SỐ HỢP TÁC XÃ, ĐẢM BẢO AN TOÀN THÔNG TIN

Phát biểu khai mạc toạ đàm, ông Đinh Hồng Thái, Phó Chủ tịch thường trực Liên minh Hợp tác xã Việt Nam, nhận định việc ứng dụng công nghệ thông tin và số hóa quy trình sản xuất, tiêu thụ sản phẩm hiện nay là yêu cầu tất yếu nhằm nâng cao năng suất, chuẩn hóa chất lượng sản phẩm và phát triển bền vững. Song song với quá trình đó, việc đảm bảo an toàn thông tin trên không gian mạng là yêu cầu xuyên suốt.

“Thay vì e ngại trước những rủi ro trên không gian mạng, chúng ta cần chủ động nhận diện để có các phương án phòng ngừa phù hợp, giúp hợp tác xã và các thành viên tự tin giao dịch, phát triển thương mại điện tử, cũng như có kỹ năng ứng xử với các tình huống phát sinh trên môi trường mạng”, ông Thái nêu quan điểm.

TS Phùng Giang Hải (Viện Chiến lược Chính sách Nông nghiệp và Môi trường) nhận định: Dù xuất khẩu nông sản tăng trưởng tích cực và tỷ lệ sản phẩm tham gia liên kết đạt hơn 31% vào năm 2025, mức độ chuyển đổi số vẫn còn ở giai đoạn đầu, chủ yếu dừng ở các công cụ cơ bản như mã QR, mã vạch.

Để thúc đẩy phát triển, ông Hải đề xuất khung chuỗi cung ứng nông sản thông minh gồm 4 lớp: (1) sản xuất ứng dụng công nghệ nâng cao năng suất; (2) dữ liệu với hệ thống dùng chung phục vụ quản lý, dự báo; (3) logistics cho vận chuyển, chế biến, bảo quản; và (4) thị trường tiêu thụ thông qua nền tảng số và thương mại điện tử.

HỢP TÁC XÃ DỄ BỊ LỪA ĐẢO MẠNG

Ông Trịnh Anh Tuấn, đại diện Viện Khoa học Kinh tế Hợp tác, cho biết chuyển đổi số trong khu vực hợp tác xã vẫn diễn ra chậm, thiếu đồng bộ và chưa gắn với yêu cầu bảo đảm an toàn, an ninh mạng. Khảo sát tại 200 hợp tác xã và hơn 1.000 thành viên ở 30 tỉnh, thành phố cho thấy mức độ ứng dụng số còn thấp. Các hoạt động như tiếp thị điện tử, thương mại điện tử và vận hành trực tuyến chỉ đạt 1,18–1,45/5 điểm, phản ánh giai đoạn chuyển đổi sơ khai. Những trụ cột quan trọng như trải nghiệm khách hàng (25,2%), vận hành (25,1%) và dữ liệu (28,0%) đều ở mức hạn chế.

Theo ông Tuấn, hai nút thắt lớn nhất là hạ tầng và nhân lực. Nhiều hợp tác xã chưa có nền tảng quản trị phù hợp, thiếu hệ thống dữ liệu tập trung, vẫn vận hành thủ công. Trong khi đó, tỷ lệ nhân lực được đào tạo công nghệ thông tin rất thấp (khoảng 1,08/5), dù khả năng sử dụng điện thoại thông minh khá cao (4,67/5), cho thấy tiềm năng tiếp cận có nhưng thiếu kỹ năng ứng dụng.

Đáng chú ý, yếu tố an toàn thông tin gần như bị bỏ ngỏ. Phần lớn hợp tác xã chưa có quy chế bảo mật, chưa xây dựng quy trình sao lưu dữ liệu, thiếu các biện pháp cơ bản như phân quyền truy cập hay xác thực đa yếu tố. Điều này làm gia tăng rủi ro lừa đảo trực tuyến, chiếm đoạt tài khoản và rò rỉ dữ liệu.

Trước thực trạng này, ông Tuấn khuyến nghị cần xây dựng chương trình chuyển đổi số riêng cho hợp tác xã, tích hợp an toàn thông tin ngay từ đầu; đồng thời ban hành bộ tiêu chuẩn tối thiểu, có cơ chế hỗ trợ tài chính và phát triển các nền tảng số dùng chung theo nguyên tắc “an toàn theo mặc định”.

Trình bày về các hình thức lừa đảo, chiếm đoạt tài sản trên môi trường số và các giải pháp phòng ngừa tại toạ đàm, ông Nguyễn Tiến Dũng, chuyên gia của Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Cục A05) – Bộ Công an, cho biết hoạt động lừa đảo trên không gian mạng thời gian qua diễn biến ngày càng phức tạp, gây thiệt hại lớn về kinh tế và tạo bức xúc trong dư luận.

Đối với doanh nghiệp, đặc biệt là khu vực hợp tác xã, ông Dũng nhấn mạnh hai phương thức lừa đảo phổ biến nhất.

Thứ nhất: Phát tán mã độc nhằm vào hệ thống quản trị, điều hành. Các đối tượng thường gửi email hoặc đường link chứa mã độc, khi người dùng vô tình nhấp vào, hệ thống sẽ bị xâm nhập. Đáng chú ý, mã độc hiện nay có thể tích hợp công nghệ AI, có khả năng vượt qua các lớp bảo mật như tường lửa hay phần mềm diệt virus.

Thứ hai: Phát tán mã độc qua các đường link trên không gian mạng. Các đối tượng thường lợi dụng nội dung giật gân, đánh vào tâm lý tò mò để dụ người dùng truy cập. Khi đó, thiết bị sẽ bị nhiễm mã độc và bị đánh cắp thông tin. Mục tiêu của các đối tượng là thu thập dữ liệu nội bộ, phục vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc thực hiện hành vi phá hoại, tống tiền. Một thủ đoạn phổ biến là chiếm quyền email, Facebook hoặc Zalo của doanh nghiệp, sau đó gửi thông tin tài khoản giả mạo để yêu cầu chuyển trả tiền hàng hóa.

Ngoài ra, các đối tượng còn sử dụng hình thức tấn công mã hóa dữ liệu để tống tiền. Khi xâm nhập được hệ thống, chúng sẽ khóa toàn bộ dữ liệu và yêu cầu trả tiền chuộc, nếu không doanh nghiệp có thể mất toàn bộ thông tin quan trọng.

Để phòng ngừa, ông Dũng khuyến nghị ba nguyên tắc cơ bản: không nhấp vào đường link hoặc tệp tin không rõ nguồn gốc; không cài đặt phần mềm chưa được kiểm chứng; và khi có dấu hiệu nghi ngờ cần cách ly thiết bị khỏi mạng, đồng thời báo cơ quan chức năng. Bên cạnh đó, các đơn vị cần xây dựng quy trình quản lý hệ thống mạng chặt chẽ, hạn chế sử dụng USB không rõ nguồn gốc và không soạn thảo tài liệu mật trên máy tính kết nối internet.

Ông Dũng cũng lưu ý, ngay cả khi đã ngắt kết nối mạng, nếu thiết bị nhiễm mã độc thì dữ liệu vẫn có thể bị thu thập và sẽ bị gửi ra ngoài khi kết nối lại. Vì vậy, việc đầu tư hạ tầng và xây dựng lực lượng chuyên trách về an ninh mạng là yêu cầu cấp thiết nhằm giảm thiểu rủi ro.