Từng phổ biến trong những khu vườn thời Xô viết nhưng dần bị các giống mận phù hợp hơn với sản xuất công nghiệp thay thế, Mirabelle đang trở lại tại nhiều khu vườn ở Nga. Câu chuyện về một giống cây có quả nhỏ, mềm, khó vận chuyển nhưng giàu hương vị không chỉ cho thấy sự thay đổi trong thị hiếu tiêu dùng, mà còn gợi mở cách nhìn mới về bảo tồn nguồn gen, chế biến tại chỗ và phát triển nông nghiệp xanh...

Trong bối cảnh quan hệ Việt Nam - Nga đang được thúc đẩy trên nhiều lĩnh vực, câu chuyện về Mirabelle có thể được nhìn từ một góc độ rộng hơn: hợp tác nông nghiệp giữa hai nước không chỉ có dư địa về thương mại nông sản mà còn có thể mở rộng sang nghiên cứu giống cây trồng, công nghệ sinh học, nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu và chế biến sâu.

TỪ GIỐNG MẬN TỪNG BỊ “THẤT SỦNG” ĐẾN SỰ TRỞ LẠI CỦA NHỮNG GIÁ TRỊ CŨ

Mirabelle là nhóm giống mận có quả nhỏ, thường có màu vàng hoặc vàng ánh đỏ khi chín. Một trong những giống nổi tiếng là Mirabelle de Nancy. Quả có vị ngọt, hương thơm đặc trưng và thường được sử dụng để ăn tươi, làm mứt, compote, bánh hoặc các sản phẩm chế biến khác.

Theo báo Sự Thật (Pravda), vào những năm 1980, Mirabelle từng xuất hiện phổ biến trong các khu vườn ở Liên Xô. Tuy nhiên, khi nông nghiệp chuyển mạnh sang sản xuất quy mô lớn, giống cây này dần mất vị thế.

Lý do chủ yếu nằm ở đặc điểm của quả. Phần thịt mọng nước và mềm khiến Mirabelle không phù hợp với việc vận chuyển đường dài hoặc bảo quản trong thời gian dài. Trong khi đó, các giống mận có quả cứng, khả năng bảo quản tốt hơn và dễ dàng đưa vào chuỗi logistics công nghiệp ngày càng được ưu tiên.

Từ góc độ sản xuất hàng hóa quy mô lớn, đây rõ ràng là một bất lợi. Nhưng chính những đặc điểm từng khiến Mirabelle bị loại khỏi các chuỗi cung ứng lớn lại trở thành lợi thế trong một thị trường đang thay đổi.

Người tiêu dùng hiện không chỉ quan tâm đến khả năng bảo quản lâu hay việc một loại trái cây có thể được vận chuyển hàng nghìn kilomet. Hương vị, nguồn gốc, sản phẩm địa phương, phương thức canh tác và khả năng chế biến thành những sản phẩm có giá trị gia tăng ngày càng được chú ý.

Một giống cây có thể không phù hợp với nền sản xuất công nghiệp nhưng vẫn có giá trị lớn trong nền kinh tế địa phương, nông nghiệp đặc sản và chuỗi chế biến thực phẩm.

Đây cũng là một trong những nguyên tắc quan trọng của kinh tế xanh: không đánh giá tài nguyên chỉ bằng một tiêu chí duy nhất là năng suất, mà xem xét toàn bộ giá trị kinh tế, xã hội và môi trường mà tài nguyên đó có thể tạo ra.

BẢO TỒN NGUỒN GEN, CHẾ BIẾN TẠI CHỖ VÀ GIẢM HAO PHÍ

Câu chuyện Mirabelle đặc biệt đáng chú ý khi đặt trong xu hướng chuyển đổi sang nông nghiệp xanh và kinh tế tuần hoàn.

Trong nông nghiệp hiện đại, đa dạng sinh học không chỉ có ý nghĩa về sinh thái. Các giống cây trồng truyền thống còn là một dạng tài sản di truyền. Chúng có thể mang những đặc tính quý như khả năng thích nghi với điều kiện khí hậu, đất đai, khả năng chống chịu sâu bệnh hoặc những đặc điểm về chất lượng nông sản.

Khi một giống cây biến mất, xã hội có thể mất đi một nguồn gen có giá trị cho các chương trình chọn tạo giống trong tương lai.

Mirabelle cho thấy một giống cây từng bị xem là không phù hợp với sản xuất công nghiệp vẫn có thể được phục hồi khi điều kiện thị trường thay đổi.

Đối với Việt Nam, đây là vấn đề đáng quan tâm. Việt Nam sở hữu nguồn gen cây trồng phong phú, trong đó có nhiều giống cây ăn quả bản địa gắn với từng vùng sinh thái.

Tuy nhiên, không ít giống truyền thống đang thu hẹp diện tích trước sự cạnh tranh của các giống có năng suất cao, quả đồng đều hoặc đáp ứng tốt hơn yêu cầu của các hệ thống phân phối hiện đại.

Mirabelle còn cho thấy một hướng đi khác: chế biến tại nơi sản xuất. Do quả mềm và khó vận chuyển xa, Mirabelle thường phù hợp với việc chế biến thành mứt, compote, nước quả, bánh hoặc các sản phẩm thực phẩm khác. Mirabelle de Nancy cũng được biết đến với khả năng sử dụng trong chế biến và làm bánh.

Thay vì đưa toàn bộ sản lượng quả tươi vào một chuỗi logistics dài, người sản xuất có thể tổ chức các công đoạn sơ chế, chế biến và tiêu thụ ngay tại địa phương.

Cách làm này có thể giúp giảm hao hụt sau thu hoạch, kéo dài thời gian sử dụng sản phẩm, tạo thêm việc làm tại khu vực nông thôn và nâng giá trị của một đơn vị nguyên liệu.

Quan trọng hơn, nó tạo ra một chuỗi giá trị ngắn hơn. Trong nền kinh tế tuần hoàn, mục tiêu không chỉ là sản xuất nhiều hơn mà còn là sử dụng hiệu quả hơn những gì đã sản xuất. Một loại quả khó vận chuyển nhưng phù hợp với chế biến có thể trở thành nguyên liệu cho nhiều dòng sản phẩm khác nhau.

Khi đó, giá trị của cây trồng không còn được tính đơn giản bằng số kilogram quả thu hoạch trên một hecta. Giá trị có thể được tạo ra từ cả hệ sinh thái: giống cây, vùng trồng, chế biến, thương hiệu địa phương, du lịch nông nghiệp và thị trường tiêu dùng.

TỪ CÂU CHUYỆN MIRABELLE ĐẾN DƯ ĐỊA HỢP TÁC NÔNG NGHIỆP XANH VIỆT - NGA

Đặt câu chuyện Mirabelle trong bối cảnh quan hệ Việt Nam - Nga hiện nay có thể mở ra một góc nhìn đáng chú ý về hợp tác nông nghiệp giữa hai nước.

Nga có thế mạnh về nghiên cứu khoa học, công nghệ sinh học, chọn tạo giống, cơ giới hóa và phát triển các giải pháp nông nghiệp trong điều kiện khí hậu khắc nghiệt. Việt Nam lại có hệ thống sản xuất nông nghiệp đa dạng, khí hậu nhiệt đới, nguồn nguyên liệu phong phú và kinh nghiệm sản xuất nhiều loại nông sản nhiệt đới.

Sự khác biệt về điều kiện tự nhiên không nhất thiết là trở ngại. Ngược lại, đây có thể là cơ sở để hai bên bổ sung thế mạnh cho nhau.

Một số hoạt động hợp tác nghiên cứu giữa các cơ sở đào tạo, nghiên cứu nông nghiệp của Việt Nam và Nga đã được triển khai, trong đó có hợp tác về giống và công nghệ sản xuất giống cây trồng. Trong tương lai, hướng hợp tác này có thể được đặt trong yêu cầu lớn hơn của chuyển đổi xanh.

Đó là nghiên cứu những giống cây có khả năng thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu; phát triển công nghệ giúp tiết kiệm nước và vật tư đầu vào; sử dụng dữ liệu để tối ưu hóa sản xuất; giảm tổn thất sau thu hoạch; đồng thời nâng tỷ lệ chế biến sâu.

Với Việt Nam, đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với quá trình chuyển từ xuất khẩu nông sản thô sang xuất khẩu sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn.

Câu chuyện Mirabelle vì thế có ý nghĩa vượt ra ngoài một giống mận. Nó cho thấy không phải mọi giá trị của nông nghiệp đều nằm ở những giống cây có năng suất cao, quả đồng đều và dễ vận chuyển. Trong một nền kinh tế xanh, những giống cây truyền thống, đặc sản địa phương và nguồn gen bản địa có thể trở thành tài sản nếu được bảo tồn, nghiên cứu và tổ chức lại chuỗi giá trị.

Với Việt Nam, bài học quan trọng là cần nhìn nguồn gen nông nghiệp như một dạng tài sản chiến lược. Bảo tồn không nên chỉ dừng ở việc giữ giống trong các ngân hàng gen hay khu bảo tồn, mà cần gắn với nghiên cứu, phục hồi sản xuất, xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường.

Một giống cây được bảo tồn nhưng không tạo ra sinh kế cho người dân sẽ rất khó duy trì lâu dài. Ngược lại, khi một giống cây truyền thống tạo được giá trị kinh tế thông qua sản phẩm đặc sản, chế biến sâu, du lịch nông nghiệp hoặc thị trường xuất khẩu, việc bảo tồn sẽ trở thành một hoạt động kinh tế có sức sống.

Mirabelle là một ví dụ nhỏ cho tư duy đó. Từ một giống mận từng bị xem là bất tiện đối với sản xuất công nghiệp, nó có thể trở thành nguyên liệu cho các sản phẩm giá trị cao, góp phần duy trì đa dạng sinh học nông nghiệp và tạo ra giá trị ngay tại địa phương.