Điều hòa không khí đang trở thành một “lá chắn” quan trọng trước những đợt nắng nóng ngày càng khắc nghiệt, giúp cứu trung bình hơn 5.200 người mỗi năm chỉ riêng tại Mỹ. Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ, chính nhu cầu làm mát ngày càng tăng khiến tiêu thụ nhiều năng lượng hơn, phát thải nhiều khí nhà kính hơn và góp phần làm Trái đất nóng lên…

Khi nhiệt độ toàn cầu tiếp tục tăng, nhu cầu làm mát đang chuyển từ một tiện nghi thành một nhu cầu thiết yếu đối với sức khỏe con người. Điều hòa vì thế ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc giảm tác động của các đợt nắng nóng cực đoan.

Tuy nhiên, sự phụ thuộc ngày càng lớn vào thiết bị này cũng đặt ra một nghịch lý: càng cần làm mát để thích ứng với khí hậu nóng lên, thế giới càng phải đối mặt với mức tiêu thụ năng lượng và phát thải cao hơn. Bài toán hiện nay không còn đơn giản là làm thế nào để giảm nhiệt, mà là làm thế nào để làm mát hiệu quả hơn mà không tiếp tục làm nóng hành tinh.

NHU CẦU LÀM MÁT TĂNG CÙNG NHIỆT ĐỘ TOÀN CẦU

Khi thế giới nóng lên, các đợt nắng nóng đang xuất hiện tại gần như mọi châu lục. Liên hợp quốc ước tính khoảng nửa triệu người tử vong mỗi năm do nắng nóng, khiến điều hòa không khí ngày càng trở thành một công cụ quan trọng để bảo vệ sức khỏe và tính mạng con người.

Một nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí Nature Health cho thấy điều hòa không khí đã giúp cứu gần 58.000 người tại Mỹ trong giai đoạn 2010-2020. Tính trung bình, điều hòa giúp cứu 5.267 người mỗi năm tại Mỹ trong giai đoạn này.

Nghiên cứu cho thấy vai trò thiết yếu của điều hòa trong bảo vệ con người trước nắng nóng. Tuy nhiên, lợi ích này cần được cân bằng với tình trạng sử dụng quá mức. Điều hòa chắc chắn có tác dụng, nhưng xét từ góc độ biến đổi khí hậu, đây không phải là giải pháp lý tưởng. Việc sử dụng điều hòa tạo ra thêm phát thải carbon, qua đó thúc đẩy quá trình nóng lên toàn cầu.

Ông Kai Chen Giáo sư dịch tễ học Trường Y tế Công cộng Yale

Nghiên cứu do Kai Chen, giáo sư dịch tễ học tại Trường Y tế Công cộng Yale, cùng các cộng sự thực hiện. Nhóm nghiên cứu đã phân tích khoảng 30 triệu hồ sơ tử vong tại Mỹ trong vòng 11 năm, đồng thời tính toán theo từng hạt (county) để xác định mức nhiệt bắt đầu trở nên nguy hiểm và ước tính số người được điều hòa cứu sống trong những đợt nóng cực đoan.

Những bang có số người được cứu sống nhiều nhất gồm Arizona, Florida, Texas, Louisiana và các khu vực phía Nam của Nevada, Alabama và Mississippi.

Trong khi đó, tại hơn một chục bang miền Bắc, từ Washington đến Maine, số người được cứu sống nhờ điều hòa chưa đến 10 người mỗi năm.

Đây đang trở thành một vòng luẩn quẩn: nhiệt độ tăng làm nhu cầu làm mát tăng; nhu cầu làm mát tăng lại kéo theo tiêu thụ năng lượng và phát thải cao hơn, góp phần khiến khí hậu tiếp tục nóng lên.

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) và Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP), nhu cầu điện dành cho hoạt động làm mát được dự báo sẽ tăng gấp ba lần.

Tại châu Âu, số “ngày độ làm mát” - chỉ số phản ánh lượng năng lượng cần thiết để làm mát các tòa nhà khi nhiệt độ bên ngoài tăng cao - đã tăng hơn gấp đôi kể từ năm 1990. Mức sử dụng điều hòa tại khu vực này cũng tăng 44%.

Tại Ấn Độ, mức sử dụng điều hòa đã tăng gấp ba lần, trong khi tại Đông Nam Á tăng hơn gấp đôi.

Ở Mỹ, số ngày độ làm mát đã tăng 28% kể từ năm 1990. Năm 2024 ghi nhận mức cao kỷ lục. Dữ liệu của Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) cho thấy tính đến hết tháng 5/2026, năm nay đang trên đà vượt năm 2024 về số ngày độ làm mát.

“CÁI GIÁ” KHÍ HẬU NGÀY CÀNG LỚN

Điều đáng lo ngại là phần lớn điện năng sử dụng cho điều hòa hiện vẫn đến từ việc đốt nhiên liệu hóa thạch.

Theo dự báo của Liên hợp quốc, lượng khí gây hiệu ứng nhà kính phát thải vào khí quyển từ hoạt động điều hòa sẽ tăng từ 4,5 tỷ tấn lên 7,2 tỷ tấn trong khoảng 25 năm tới.

Con số 7,2 tỷ tấn gần tương đương tổng lượng phát thải carbon hiện nay của Mỹ và châu Âu.

Như vậy, trong khi điều hòa giúp con người thích ứng với một thế giới ngày càng nóng, chính hoạt động này lại có nguy cơ làm gia tăng áp lực lên khí hậu.

Tác động không chỉ nằm ở quy mô toàn cầu. Tại các thành phố, điều hòa còn góp phần làm gia tăng hiệu ứng đảo nhiệt đô thị.

Các thiết bị điều hòa thải nhiệt ra môi trường bên ngoài. Vì vậy, những khu vực tập trung nhiều thiết bị làm mát có thể tiếp tục phải đối mặt với lượng nhiệt thải lớn hơn.

“Bất kỳ ai từng đi bộ ngang qua các thiết bị điều hòa cũng đều biết đó là nơi nhiệt thải được đẩy ra ngoài”, ông Chen nói.

Lượng điện bổ sung cho hoạt động làm mát cũng làm gia tăng ô nhiễm không khí truyền thống do muội than và khói mù.

Một vấn đề khác là sử dụng điều hòa quá mức. Ông Chen dẫn ví dụ những văn phòng được làm lạnh quá nhiều đến mức không ít nhân viên phải mặc áo len ngay giữa mùa hè. Theo ông, hơn một nửa số trường hợp mà nhóm nghiên cứu xem xét có thể được coi là sử dụng điều hòa quá mức.

Nhiều nơi sử dụng mức 75 độ F, tương đương 24 độ C, như một ngưỡng hợp lý cho điều hòa. Đáng chú ý, nghiên cứu cho thấy sử dụng điều hòa nhiều hơn mức cần thiết không giúp cứu thêm nhiều người, nhưng lại làm biến đổi khí hậu trầm trọng hơn.

KHÔNG PHẢI ÍT LÀM MÁT HƠN, MÀ LÀ LÀM MÁT THÔNG MINH HƠN

Bài toán điều hòa còn đặt ra một vấn đề khác: ai có khả năng tiếp cận với nhu cầu làm mát?

Theo ông Chen và các quan chức Liên hợp quốc, nhiều nhóm dân cư dễ bị tổn thương nhất trên thế giới không có điều hòa hoặc không đủ khả năng chi trả chi phí sử dụng thiết bị này.

Lily Riahi, người đứng đầu đơn vị về làm mát công trình và năng lượng của UNEP, cho biết trong các đợt nắng nóng năm nay, “nhiều gia đình đã phải lựa chọn giữa việc mua thuốc và bật điều hòa”.

“Trong một thế giới đang nóng lên, sự thoải mái về nhiệt không nên là một thứ xa xỉ”, Eleni Myrivili, quan chức phụ trách vấn đề nắng nóng của UNEP, nhận định.

Khả năng bảo đảm điều kiện nhiệt phù hợp đang trở thành điều kiện thiết yếu đối với sức khỏe, phẩm giá và ngày càng cả sự sống còn của con người. Vì vậy, mục tiêu không phải là giảm nhu cầu làm mát mà là hướng tới “làm mát thông minh hơn và công bằng hơn”.

Bà Lily Riahi Người đứng đầu đơn vị về làm mát công trình và năng lượng của UNEP

Singapore được bà Riahi dẫn ra như một ví dụ về cách tiếp cận toàn diện đối với vấn đề này.

Quốc gia này kết hợp nhiều giải pháp, từ các biện pháp thích ứng ở cấp độ cá nhân, hệ thống cảnh báo sớm đến những giải pháp thụ động trong đô thị như tăng cường không gian xanh.

Theo bà Riahi, riêng các giải pháp xanh giúp Singapore tiết kiệm khoảng 35 triệu USD chi phí năng lượng mỗi năm.

Chính quyền Singapore cũng yêu cầu các tòa nhà mới và cũ sử dụng hệ thống làm mát và thông gió hiệu quả hơn. Nhờ những giải pháp này, nhiệt độ tại một số khu vực ở Singapore có thể giảm tới 14 độ F, tương đương 8 độ C.

Tuy nhiên, các giải pháp xanh không phải lúc nào cũng có thể thay thế điều hòa. Tại những nơi nhiệt độ và độ ẩm tăng quá cao, điều hòa vẫn cần thiết để bảo vệ sức khỏe con người.

Theo ông Chen, khi thời tiết chưa quá nóng và ẩm, việc sử dụng quạt kết hợp với điều hòa ở mức thấp có thể đáp ứng nhu cầu làm mát.

Trên phạm vi toàn cầu, các chuyên gia từ 75 quốc gia và 250 thành phố đang tìm cách cân bằng giữa hai mục tiêu: mở rộng khả năng làm mát để giảm số người tử vong do nắng nóng, đồng thời tránh làm trầm trọng thêm biến đổi khí hậu.

Global Cooling Pledge - Cam kết Làm mát toàn cầu dự kiến sẽ tổ chức cuộc họp vào tháng 9 tại Singapore.

Bài toán đặt ra ngày càng rõ: trong một thế giới nóng lên, con người không thể từ bỏ nhu cầu làm mát. Nhưng nếu tiếp tục làm mát theo cách tiêu tốn nhiều năng lượng và phát thải cao, chính giải pháp giúp con người chống nóng hôm nay có thể trở thành một phần của vấn đề khí hậu ngày mai.