Xuất khẩu cà phê Việt Nam đang đứng trước bài toán nâng giá trị thay vì chỉ gia tăng sản lượng. Với lợi thế lớn về Robusta, việc kiểm soát chất lượng từ vùng nguyên liệu, phân hóa sản phẩm và đổi mới phương thức thu mua được xem là những yêu cầu then chốt để nâng giá trị hạt cà phê...

Việt Nam nhiều năm nằm trong nhóm quốc gia đứng đầu thế giới về sản lượng cà phê Robusta, chiếm khoảng 40% nguồn cung toàn cầu. Cây cà phê cũng là sinh kế của hàng trăm nghìn nông hộ, đặc biệt tại khu vực Tây Nguyên.

Tuy nhiên, quy mô sản xuất lớn chưa đồng nghĩa với việc giá trị hạt cà phê được tối ưu. Những vấn đề về giống, dinh dưỡng, nước tưới, thu hoạch, phân hạng và phương thức thu mua đang đặt ra yêu cầu tổ chức lại chuỗi giá trị.

TIỀM NĂNG LỚN NHƯNG GIÁ TRỊ CHƯA TƯƠNG XỨNG

Theo Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam, diện tích cà phê cả nước theo số liệu năm 2023 đạt trên 720.000 ha, trong đó khoảng 95% là Robusta. Niên vụ 2024 - 2025, Việt Nam xuất khẩu trên 1,5 triệu tấn cà phê, đạt kim ngạch trên 8,4 tỷ USD.

Đây là kết quả của nhiều thế hệ nông dân, doanh nghiệp, nhà khoa học và các địa phương vùng trồng. Việt Nam đã xây dựng năng lực sản xuất lớn, năng suất cao, hệ thống thu mua rộng và khả năng đáp ứng các hợp đồng quy mô lớn.

Tuy nhiên, quy mô lớn chưa tự động tạo thành thương hiệu mạnh. Robusta Việt Nam vẫn đối mặt với bốn điểm nghẽn chính: chất lượng giữa các vườn và lô nguyên liệu chưa đồng đều; nhiều cấp chất lượng vẫn được thu mua chung, khiến nguyên liệu tốt chưa được nhận diện và trả giá riêng; hiệu quả sản xuất còn thiên về sản lượng, chưa tính đầy đủ chi phí đầu vào, tỷ lệ nhân thu hồi, hạt đạt yêu cầu và sức khỏe vườn cây qua nhiều năm; đồng thời chưa có hệ thống phân hạng và tiêu chuẩn chất lượng đủ thống nhất để người trồng, hợp tác xã, thương lái, nhà máy và người mua cùng sử dụng.

Vì vậy, điểm nghẽn không phải Việt Nam thiếu hạt cà phê tốt, mà chưa tổ chức được sự khác biệt về chất lượng thành những dòng nguyên liệu rõ ràng, ổn định và có giá trị thương mại tương xứng.

Báo cáo “Ngành cà phê Việt Nam: Thực trạng và một số khía cạnh chính sách” cho thấy hơn 70% nông hộ sử dụng phân bón vượt mức cần thiết, làm tăng chi phí, suy thoái đất, mất cân bằng dinh dưỡng và gia tăng nguy cơ sâu bệnh.

Bên cạnh đó, khâu thu hoạch cũng là điểm nghẽn lớn. Thí nghiệm của Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên cho thấy, hái quả xanh đầu vụ làm hao hụt 22,74% khối lượng nhân so với hái quả chín, đồng thời tăng tỷ lệ hạt lỗi, làm giảm chất lượng nguyên liệu và cơ hội tiếp cận các chương trình thu mua Robusta chất lượng cao.

Trong bối cảnh thị trường ngày càng yêu cầu cao về chất lượng, phát triển bền vững và giảm phát thải, việc nâng cao chất lượng cà phê không thể chỉ tập trung ở khâu chế biến mà phải bắt đầu ngay từ vùng nguyên liệu, xuyên suốt toàn bộ chuỗi giá trị từ sản xuất, thu hoạch, sơ chế, chế biến, bảo quản đến tiêu thụ.

TÁI CẤU TRÚC, NÂNG CHUỖI GIÁ TRỊ “VÀNG ĐEN” NGÀNH NÔNG SẢN

Tại hội thảo “Nâng chất Robusta Việt từ gốc” diễn ra tại Lâm Đồng mới đây, ông Thái Như Hiệp, Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam, cho rằng điểm nghẽn của Robusta Việt Nam không nằm ở việc thiếu hạt tốt, mà ở chỗ chưa tổ chức được sự khác biệt về chất lượng thành những dòng nguyên liệu rõ ràng, ổn định và có giá trị thương mại tương xứng.

Trong đó, những hạn chế trong sản xuất và thu hoạch đang khiến chất lượng Robusta chưa đồng đều, trong khi nguyên liệu tốt chưa được phân hóa và trả giá tương xứng. Từ lựa chọn giống, quản lý phân bón, nước tưới đến thu hoạch, phòng trừ sâu bệnh và truy xuất, các khâu trong chuỗi vẫn cần được tổ chức chặt chẽ hơn. Đây cũng là cơ sở để ngành cà phê tái cấu trúc vùng nguyên liệu và phương thức thu mua, hướng tới nâng chất lượng và giá trị hạt Robusta.

Theo Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam, để nâng giá trị Robusta, ngành cà phê cần tập trung vào bốn yêu cầu tái cấu trúc.

Thứ nhất: Tổ chức vùng nguyên liệu theo mục tiêu sử dụng và cấp chất lượng.

Hiệp hội khuyến nghị không nên sử dụng một quy trình cho tất cả. Nguyên liệu phục vụ rang xay, hòa tan, chiết xuất hoặc phối trộn có yêu cầu khác nhau. Mỗi vùng cần xác định rõ giống, quy trình canh tác, độ chín, cách sơ chế, quy cách đầu ra và đơn vị tiếp nhận. Mục tiêu không phải là đưa toàn bộ sản lượng lên một cấp chất lượng duy nhất, mà là bảo đảm mỗi lô hàng đúng với mục đích sử dụng đã xác định.

Thứ hai: Xây dựng hệ thống phân hạng nhân xanh bằng các chỉ tiêu đo được và dùng chung trong chuỗi.

Hệ thống cần kết hợp thuộc tính vật lý, khuyết tật, độ đồng đều, đặc tính cảm quan, an toàn thực phẩm, khả năng truy xuất và mức phù hợp với mục đích sử dụng. Phương pháp lấy mẫu, kiểm tra và công bố kết quả phải thống nhất. Khi cùng dùng một ngôn ngữ chất lượng, người sản xuất biết phải làm gì, doanh nghiệp biết phải mua gì và người mua biết đang trả tiền cho giá trị nào.

Thứ ba: Chuyển sang thu mua theo kết quả chất lượng. Theo đó, quy trình cần rõ ràng: công bố yêu cầu trước vụ, hướng dẫn sản xuất, tiếp nhận riêng, lấy mẫu đúng, công bố kết quả và thanh toán theo cấp chất lượng.

"Chất lượng không thể chỉ được ghi nhận bằng lời khen, mà phải trở thành tín hiệu kinh tế. Các nguyên tắc thu mua cà phê có trách nhiệm được công bố trong năm 2026 cũng nhấn mạnh tính khả thi kinh tế lâu dài của nông hộ, trách nhiệm chia sẻ trong chuỗi và quan hệ hợp tác ổn định thay cho việc chỉ đặt thêm yêu cầu cho người sản xuất", ông Hiệp nhấn mạnh.

Thứ tư: Chuyển khuyến nông từ hướng dẫn đầu vào sang quản trị lợi nhuận nông hộ.

“Cần giúp bà con theo dõi chi phí thật, lượng nước, phân bón, thuốc, lao động, số đợt ra hoa, tỷ lệ quả chín, tỷ lệ nhân thu hồi, khuyết tật và giá bán. Một mô hình chỉ đáng nhân rộng khi đồng thời đạt ba kết quả: chất lượng tốt hơn, sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn và lợi nhuận nông hộ bền vững hơn”, ông Hiệp khuyến nghị.