Dù chi phí cao, hạ tầng còn hạn chế và hiệu quả kinh tế chưa rõ ràng nhưng Trung Quốc vẫn đẩy mạnh phát triển năng lượng hydro như một “canh bạc dài hạn” với kỳ vọng chiếm lợi thế khi công nghệ và thị trường chín muồi...

Những chiếc xe buýt công cộng màu xanh dương sáng chạy bằng hydro đang lưu thông trên các tuyến đường tại quận Nam Hải, thành phố Phật Sơn (tỉnh Quảng Đông) - nơi được xem là “thủ phủ công nghiệp năng lượng hydro” của Trung Quốc. Dòng chữ “Tương lai đã ở đây” được in nổi bật trên thân xe, như một tuyên bố đầy tham vọng.

Nam Hải là một trong những địa phương đi đầu trong thúc đẩy hydro - loại nhiên liệu từ lâu được kỳ vọng là nguồn năng lượng sạch của tương lai. Tuy nhiên, tại Trung Quốc cũng như nhiều quốc gia khác, chi phí cao và hạ tầng chưa hoàn thiện vẫn là những rào cản lớn đối với việc ứng dụng rộng rãi.

Dù vậy, Trung Quốc vẫn không chùn bước. Tháng 3 vừa qua, nước này tuyên bố sẽ tăng cường thúc đẩy hydro, với mục tiêu giảm mạnh giá thành và mở rộng ứng dụng, đặc biệt tập trung vào hydro xanh - được sản xuất hoàn toàn từ năng lượng tái tạo.

CHI PHÍ CAO, HẠ TẦNG YẾU: “NÚT THẮT” CỦA NĂNG LƯỢNG HYDRO

Ý tưởng về “nền kinh tế hydro” đã xuất hiện từ cuộc khủng hoảng dầu mỏ thập niên 1970, nhưng đến nay vẫn chưa thể trở thành xu hướng chủ đạo, phần lớn do chi phí sản xuất hydro sạch còn rất cao.

Bản thân hydro là nhiên liệu sạch, không phát thải khí nhà kính khi sử dụng. Tuy nhiên, các phương pháp sản xuất truyền thống từ khí tự nhiên hoặc nhiên liệu hóa thạch lại gây ô nhiễm do phát thải carbon.

Hiện nay, nhiều quốc gia, trong đó có Trung Quốc, đang hướng tới hydro phát thải thấp, đặc biệt là hydro xanh từ năng lượng tái tạo, như một giải pháp tiềm năng giảm phát thải. Tuy nhiên, loại nhiên liệu này vẫn đang gây ra nhiều tranh cãi, nhất là về hiệu quả năng lượng.

Dù vậy, hydro vẫn có sức hấp dẫn riêng khi có thể đóng vai trò như một phương tiện lưu trữ năng lượng ổn định cho các nguồn tái tạo như điện gió và điện mặt trời - vốn khó lưu trữ dài hạn.

Thực tế triển khai cũng cho thấy nhiều thách thức khi tại một trạm tiếp nhiên liệu hydro ở Nam Hải, ba trụ bơm đều vắng khách trong suốt thời gian một giờ, chỉ có một chiếc xe máy điện ghé vào để giao bữa trưa cho người quản lý.

Theo ông Tạ Lâm Huy, người phụ trách trạm, lượng tiêu thụ hiện chưa tới một nửa mức hai tấn/ngày cần thiết để đạt điểm hòa vốn. Khi hoạt động tốt, mỗi ngày có khoảng 60-70 phương tiện đến nạp nhiên liệu, chủ yếu là xe buýt công cộng, xe vệ sinh và xe tải logistics.

Sự tham gia của nhà nước đóng vai trò then chốt khi các doanh nghiệp được chính quyền địa phương hỗ trợ đã mua hoặc thuê phương tiện chạy bằng hydro để phục vụ dịch vụ công. Tuy nhiên, mô hình này cũng bắt đầu bộc lộ áp lực.

Theo truyền thông Trung Quốc, khoảng một nửa đội xe buýt hydro tại Nam Hải đã phải dừng hoạt động do chi phí vận hành cao và lượng hành khách giảm. Một tài xế cho biết chi phí vận hành xe hydro cao hơn xe điện từ 200-300 nhân dân tệ mỗi ngày. “Hydro rất đắt,” người này thừa nhận.

GIẢI BÀI TOÁN GIÁ VÀ MỞ RỘNG ỨNG DỤNG

Chi phí cao là vấn đề mà Bắc Kinh đang tìm cách giải quyết. Ngày 16/3, Trung Quốc công bố chương trình thí điểm nhằm giảm giá hydro xuống dưới 25 nhân dân tệ/kg vào năm 2030, so với mức hiện tại thường trên 35 nhân dân tệ/kg.

Bên cạnh đó, nước này cũng hướng tới mở rộng ứng dụng công nghiệp của hydro, chẳng hạn sản xuất amoniac xanh - có thể dùng làm phân bón hoặc nhiên liệu cho tàu biển.

Đây là bước chuyển đáng chú ý so với giai đoạn trước, khi trọng tâm chủ yếu là phát triển phương tiện chạy bằng hydro (FCEV) nhưng lĩnh vực này hiện chưa đạt kỳ vọng.

Tính đến cuối năm 2025, Trung Quốc mới có khoảng 40.000 xe FCEV, thấp hơn mục tiêu 50.000 xe. Mục tiêu đến năm 2030 cũng đã được điều chỉnh xuống còn 100.000 xe, thay vì một triệu xe như kỳ vọng năm 2016.

Không chỉ Trung Quốc, vận tải hydro cũng gặp khó khăn ở nhiều nơi. Tại Nhật Bản, doanh số xe FCEV giảm 83% trong giai đoạn 2021-2025, trong khi số trạm tiếp nhiên liệu cũng giảm 10%.

Ở quy mô toàn cầu, công suất sản xuất hydro phát thải thấp dự kiến đến năm 2030 đã giảm gần 25% trong năm 2025 do nhiều dự án bị trì hoãn hoặc hủy bỏ, phần lớn là các dự án hydro xanh.

“CANH BẠC DÀI HẠN” VÀ THAM VỌNG DẪN ĐẦU CÔNG NGHỆ SẠCH

Dù đối mặt nhiều thách thức, Trung Quốc vẫn kiên định với chiến lược phát triển hydro. Đây được xem là một “canh bạc dài hạn” nhằm chuẩn bị cho quá trình khử carbon trong tương lai.

Hydro được xem là một trong số ít giải pháp có thể giúp giảm phát thải trong các ngành khó điện khí hóa như thép, hóa chất và vận tải đường dài. 

Ngay cả khi hiệu quả kinh tế trong ngắn hạn còn yếu, vẫn có động lực mạnh mẽ để chuẩn bị cho nhu cầu khử carbon dài hạn.

Bà Shen Xinyi, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Không khí sạch

Trung Quốc kỳ vọng việc mở rộng mạnh mẽ năng lượng tái tạo sẽ kéo giảm chi phí hydro xanh. Năm 2025, nước này đã bổ sung công suất điện gió và điện mặt trời nhiều hơn phần còn lại của thế giới cộng lại.

Theo Giáo sư Lin Boqiang, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách Năng lượng Trung Quốc thuộc Đại học Hạ Môn, việc mở rộng mạnh mẽ năng lượng tái tạo sẽ giúp hạ giá hydro xanh trong tương lai.

Trung Quốc đang lắp đặt điện mặt trời và điện gió với tốc độ rất nhanh. Năm 2025, công suất bổ sung của hai nguồn này còn vượt tổng phần còn lại của thế giới.

Nguồn điện này có thể được sử dụng để sản xuất hydro sạch thông qua quá trình điện phân nước - tách nước thành hydro và oxy. Trung Quốc đang phát triển các cơ sở sản xuất hydro xanh tại những khu vực như Nội Mông.

“Điều kiện tiên quyết là điện gió và điện mặt trời phải cực kỳ rẻ, và quy mô phải cực lớn, thì mới thực sự hỗ trợ được năng lượng hydro,” ông Lâm nói.

Theo ông Li Shuo, Giám đốc Trung tâm Khí hậu Trung Quốc thuộc Viện Chính sách Xã hội châu Á, sau khi đạt được thành công trong các công nghệ sạch như điện mặt trời và điện gió, Trung Quốc “đang muốn mở rộng sang chiến trường tiếp theo” và tìm cách chiếm vị thế sớm.

Mô hình kinh doanh của hydro xanh “cuối cùng sẽ hình thành” nếu không phải trong thập niên 2020 thì sẽ là những năm 2030. Việc tiên phong trong lĩnh vực này sẽ giúp Trung Quốc nắm lợi thế khi thị trường hydro xanh đạt đến giai đoạn phát triển chín muồi.

Ông Li Shuo, Giám đốc Trung tâm Khí hậu Trung Quốc thuộc Viện Chính sách Xã hội châu Á

“Trung Quốc là một quốc gia có quy mô đủ lớn để có thể đặt cược vào nhiều hướng khác nhau và đôi khi, những lựa chọn đó sẽ mang lại kết quả tích cực,” ông Li Shuo nói.

Diễn biến này cũng đặt ra gợi ý cho Việt Nam trong quá trình xây dựng chiến lược năng lượng mới, đặc biệt khi năng lượng tái tạo ngày càng mở rộng và nhu cầu về các giải pháp lưu trữ, khử carbon dài hạn trở nên cấp thiết.