Nhà máy điện mặt trời Noor tại rìa sa mạc Sahara được xem là biểu tượng cho tham vọng năng lượng sạch của Morocco. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, chi phí điện cao và hạn chế hạ tầng lưới điện đang khiến quá trình chuyển đổi diễn ra chậm hơn kỳ vọng…

Tại thành phố Ouarzazate, cách Marrakech khoảng 200 km về phía Đông Nam, Morocco đang sở hữu một trong những tổ hợp điện mặt trời lớn nhất thế giới. Nằm trên cao nguyên được bao quanh bởi dãy núi Atlas và ở rìa sa mạc Sahara, dự án mang tên Noor - nghĩa là “ánh sáng” trong tiếng Arab - đã trở thành biểu tượng cho chiến lược chuyển dịch năng lượng của quốc gia Bắc Phi này.

GÁNH NẶNG CHI PHÍ NĂNG LƯỢNG VÀ PHỤ THUỘC NHẬP KHẨU

Với diện tích gần 500 ha, Noor được đánh giá có thể cung cấp điện cho hơn 1 triệu hộ gia đình. Tuy nhiên, nghịch lý là ngay tại khu vực đặt dự án, điện vẫn bị xem là đắt đỏ và chưa trở thành nguồn năng lượng phổ biến trong sinh hoạt hằng ngày. Nhiều hộ dân vẫn dựa chủ yếu vào khí gas butane thay vì điện sạch.

Theo bà Intissar Fakir, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Trung Đông (Middle East Institute) ở Washington D.C., nguyên nhân chính nằm ở chỗ hệ thống năng lượng Morocco vẫn phụ thuộc lớn vào nhiên liệu hóa thạch, đặc biệt là điện than.

Bà Intissar Fakir cho biết điện sản xuất từ nhiên liệu hóa thạch hiện đóng góp khoảng 48% tổng lượng phát thải khí nhà kính liên quan đến năng lượng của quốc gia này. Điều đó cho thấy quá trình chuyển đổi xanh vẫn chưa đủ nhanh để tạo ra thay đổi mang tính nền tảng.

Tại Morocco, người dân trung bình chi khoảng 110 USD mỗi tháng cho tiền điện, trong khi thu nhập bình quân chỉ vào khoảng 550 USD/tháng. Đây là tỷ lệ khá cao, đặc biệt trong bối cảnh quốc gia này có khí hậu nóng và khô, nhu cầu sử dụng điều hòa, quạt điện luôn ở mức lớn trong mùa hè.

Riêng tại Ouarzazate, nhiệt độ mùa hè thường xuyên vượt 40 độ C. Số ngày nắng nóng và đêm oi bức tại khu vực này cũng đã tăng gần gấp đôi kể từ thập niên 1970, phản ánh tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu tại Bắc Phi.

Một trong những nguyên nhân khiến chi phí điện cao là Morocco gần như không có nguồn nhiên liệu hóa thạch trong nước. Quốc gia này phải nhập khẩu khoảng 90% nhu cầu than đá, dầu mỏ và khí đốt. Vì vậy, mỗi biến động giá năng lượng trên thị trường thế giới đều tác động trực tiếp đến ngân sách nhà nước cũng như chi phí sinh hoạt của người dân.

Trong bối cảnh đó, đẩy nhanh chuyển đổi sang năng lượng tái tạo không chỉ là mục tiêu môi trường mà còn là yêu cầu về an ninh năng lượng và ổn định kinh tế vĩ mô.

THAM VỌNG LỚN, NHƯNG LƯỚI ĐIỆN CHƯA THEO KỊP

So với nhiều quốc gia Bắc Phi khác, Morocco được đánh giá là nước đi đầu trong phát triển năng lượng tái tạo. Chính phủ nước này đặt mục tiêu đến năm 2030, khoảng 52% điện năng sẽ đến từ các nguồn tái tạo. Đến năm 2050, tỷ lệ công suất điện sạch dự kiến tăng lên 70%.

Với nguồn bức xạ mặt trời dồi dào và tiềm năng gió lớn tại khu vực ven biển, Morocco được xem có nhiều lợi thế tự nhiên để hiện thực hóa kế hoạch nói trên.

Ngoài Noor, quốc gia này đã hoàn thành khoảng hai chục dự án quy mô lớn về điện mặt trời, điện gió và thủy điện. Hàng chục dự án khác hiện đang trong giai đoạn chuẩn bị hoặc triển khai. Chính phủ Morocco cũng recently cam kết loại bỏ hoàn toàn điện than vào năm 2040 trong khuôn khổ chiến lược chuyển đổi năng lượng sạch.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở việc xây thêm nhà máy, mà là khả năng hấp thụ nguồn điện tái tạo của toàn hệ thống. Dù công suất lắp đặt hiện tại đủ để tạo ra khoảng 46% sản lượng điện từ nguồn tái tạo, nhưng trong năm 2023, sản lượng thực tế chỉ đạt hơn một nửa con số đó.

Theo giới chuyên gia, nguyên nhân chủ yếu là lưới điện chưa đủ mạnh, thiếu năng lực truyền tải và điều tiết nguồn điện có tính biến động cao từ nắng và gió. Morocco cũng cần đầu tư đáng kể vào công nghệ lưu trữ điện nếu muốn tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo trong tiêu dùng hằng ngày.

Ngoài ra, nếu muốn trở thành quốc gia xuất khẩu điện sạch sang châu Âu trong tương lai, Morocco sẽ phải tiếp tục nâng cấp hạ tầng kết nối xuyên biên giới và thu hút nguồn vốn quốc tế quy mô lớn.

SIÊU DỰ ÁN HAY MÔ HÌNH PHÂN TÁN?

Một số nhà nghiên cứu và tổ chức xã hội dân sự cho rằng Morocco đang quá tập trung vào các siêu dự án mang tính biểu tượng như Noor, trong khi chưa chú trọng tương xứng tới các mô hình năng lượng phân tán quy mô nhỏ như điện mặt trời mái nhà cho hộ dân, doanh nghiệp và trang trại.

Theo quan điểm này, các dự án quy mô nhỏ có thể giúp người dân tiếp cận điện sạch nhanh hơn, giảm chi phí trực tiếp và giảm áp lực lên hệ thống truyền tải quốc gia.

Dù vậy, nhiều chuyên gia vẫn đánh giá Noor có ý nghĩa chiến lược. Không chỉ giúp Morocco chứng minh năng lực kỹ thuật và quản lý các dự án phức tạp, tổ hợp này còn nâng cao vị thế quốc gia trong bản đồ năng lượng sạch toàn cầu.

Noor vì thế vừa là biểu tượng của kỳ vọng, vừa là lời nhắc rằng chuyển đổi xanh không thể chỉ dựa vào những công trình ấn tượng, mà cần đi cùng hạ tầng đồng bộ, thị trường điện linh hoạt và chính sách thực thi hiệu quả.

Sa mạc Sahara có thể mang đến nguồn năng lượng dồi dào, nhưng để biến lợi thế đó thành tăng trưởng bền vững và điện giá rẻ cho người dân, Morocco vẫn còn nhiều việc phải làm.