Thời gian gần đây, Trung Quốc đang đẩy mạnh bảo vệ mô hình kinh tế lấy đầu tư vào các ngành công nghiệp tiên tiến làm trọng tâm, thay vì chuyển hướng sang kích thích tiêu dùng...

Theo giới phân tích, lập trường ngày càng cứng rắn này phản ánh sự tự tin của Bắc Kinh trước các cuộc đàm phán thương mại sắp tới với Mỹ và Liên minh châu Âu (EU).

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Mỹ Donald Trump dự kiến tiếp tục gặp trực tiếp tại Mỹ vào tháng tới. Về phía EU, Brussels đã đặt thời hạn đến tháng 10 để Bắc Kinh giải quyết các tranh chấp thương mại, trong bối cảnh thặng dư thương mại hơn 1.000 tỷ USD của Trung Quốc ngày càng gây lo ngại.

BẮC KINH PHÁT TÍN HIỆU GIỮ NGUYÊN ĐƯỜNG LỐI

Các nước phương Tây cho rằng mô hình kinh tế của Trung Quốc quá chú trọng hỗ trợ sản xuất và xuất khẩu, đồng thời không phù hợp với các quy tắc thương mại toàn cầu. Theo họ, việc Bắc Kinh ưu tiên hỗ trợ doanh nghiệp thay vì thúc đẩy tiêu dùng trong nước khiến một lượng lớn hàng hóa giá rẻ của Trung Quốc được đưa ra thị trường thế giới, gây sức ép lên ngành sản xuất của các quốc gia khác.

Tuy nhiên, cuộc họp của các lãnh đạo cấp cao Đảng Cộng sản Trung Quốc hôm thứ Năm tuần trước cho thấy Bắc Kinh chưa có ý định thay đổi đáng kể đường lối hiện nay. Các nhà lãnh đạo kêu gọi triển khai những biện pháp hỗ trợ có mục tiêu, thay vì tung ra gói kích thích lớn hướng vào tiêu dùng và tiến hành cải cách cơ cấu như các đối tác thương mại cùng nhiều nhà kinh tế lâu nay đề nghị.

Vài ngày trước đó, Bộ Thương mại Trung Quốc công bố tài liệu bác bỏ cáo buộc nước này đang sản xuất nhiều hơn nhu cầu thị trường, tình trạng mà nhiều quốc gia gọi là “dư thừa công suất”. Cơ quan này cho rằng những chỉ trích của phương Tây thiếu cơ sở và nhằm tạo lý do để áp dụng các biện pháp bảo hộ thương mại đối với hàng hóa Trung Quốc.

Tờ Qiushi (Cầu Thị), tạp chí lý luận hàng đầu của đảng Cộng sản Trung Quốc, hồi tháng 7 cũng lý giải vì sao tiêu dùng đóng góp tương đối ít vào nền kinh tế nước này. Theo tạp chí, đây là hệ quả của quá trình Trung Quốc ưu tiên đầu tư để phát triển sản xuất và thu hẹp khoảng cách với các nền kinh tế phát triển.

Theo ông Xu Tianchen, chuyên gia kinh tế cấp cao tại Economist Intelligence Unit (EIU), những thông điệp trên chưa hẳn là lời khẳng định rằng Trung Quốc sẽ không thay đổi chính sách. Tuy nhiên, Bắc Kinh dường như muốn phát đi hai tín hiệu trước khi bước vào đàm phán.

“Tín hiệu thứ nhất là Trung Quốc muốn các nước khác hiểu vì sao mô hình kinh tế này được hình thành. Sự hiểu biết lẫn nhau tốt hơn sẽ giúp ích cho quá trình đàm phán. Tín hiệu thứ hai là Bắc Kinh muốn làm rõ những vấn đề mà họ sẽ không chấp nhận nhượng bộ”, ông Xu nói.

Theo ông Xu, tài liệu của Bộ Thương mại Trung Quốc đã nêu rõ rằng Bắc Kinh không chấp nhận những biện pháp mang tính phân biệt đối xử nhằm vào doanh nghiệp và hàng hóa nước này.

PHẢN BÁC KỊCH BẢN “CÚ SỐC TRUNG QUỐC 2.0”

Bắc Kinh cho rằng mô hình kinh tế hiện nay phù hợp với nhu cầu của một quốc gia vẫn đang trong quá trình bắt kịp các nền kinh tế phát triển. Trung Quốc lập luận rằng hàng hóa của nước này không chỉ có giá thấp hơn mà chất lượng cũng ngày càng được cải thiện, trong khi đầu tư vào khoa học và công nghệ có thể mang lại lợi ích cho toàn thế giới.

Trong tháng 7, Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường đã bác bỏ những cảnh báo về “cú sốc Trung Quốc 2.0” - kịch bản trong đó các doanh nghiệp Trung Quốc lấn át đối thủ phương Tây trong những ngành sản xuất tiên tiến. Thay vào đó, ông gọi sự trỗi dậy của Trung Quốc là “cơ hội Trung Quốc 2.0” đối với kinh tế toàn cầu.

Tuy nhiên, ông Eswar Prasad, giáo sư chính sách thương mại tại Đại học Cornell và cựu Giám đốc bộ phận Trung Quốc của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), cho rằng thông điệp này khó thuyết phục những quốc gia đang trực tiếp chịu sức ép từ hàng xuất khẩu Trung Quốc.

“Trong bối cảnh nhu cầu trong nước yếu, Trung Quốc phải dựa nhiều vào xuất khẩu để duy trì tăng trưởng. Vì vậy, Bắc Kinh khó có thể thuyết phục các nước khác rằng lượng hàng hóa Trung Quốc đưa ra thị trường thế giới chỉ nhằm mang lại lợi ích cho người tiêu dùng toàn cầu”, ông Prasad nhận định.

Năm ngoái, Washington từng tìm cách gia tăng sức ép lên Trung Quốc bằng mức thuế quan hơn 100%, nhưng nỗ lực này không đạt được mục tiêu. Bắc Kinh đã tận dụng vị thế thống trị trong sản xuất đất hiếm - nguyên liệu thiết yếu đối với nhiều ngành công nghiệp trên thế giới - để giành lại lợi thế chiến lược.

EU hiện cũng thúc đẩy các chính sách hỗ trợ công nghiệp và ưu tiên mua sắm hàng hóa sản xuất trong khối để bảo vệ thị trường. Năm ngoái, thâm hụt thương mại của EU với Trung Quốc bình quân lên tới khoảng 1 tỷ USD mỗi ngày.

Trong tháng 7, Thủ tướng Đức Friedrich Merz cũng chỉ trích Bắc Kinh duy trì đồng nhân dân tệ ở mức thấp hơn giá trị thực.

Dù vậy, những tuyên bố gần đây cho thấy Bắc Kinh ngày càng tin rằng nước này có thể làm dịu các tranh chấp thương mại mà không cần đưa ra những nhượng bộ đáng kể.

“Cuộc đối đầu thuế quan với Mỹ dường như đã giúp Bắc Kinh hình thành một cách thức đàm phán có kiểm soát và hiện được áp dụng với cả châu Âu. Về cơ bản, Trung Quốc đang kéo dài đàm phán để có thêm thời gian”, bà Alicia Garcia-Herrero, chuyên gia kinh tế trưởng khu vực châu Á – Thái Bình Dương tại ngân hàng Natixis, nhận định với hãng tin Reuters.

Theo bà Garcia-Herrero, cách Bắc Kinh bảo vệ mô hình kinh tế hiện nay cũng trở nên tự tin và chặt chẽ hơn so với một hoặc hai năm trước.

THỪA NHẬN MẤT CÂN ĐỐI NHƯNG MUỐN THAY ĐỔI TỪ TỪ

Trên thực tế, Trung Quốc đã giảm tốc độ đầu tư trong năm nay, chủ yếu bằng cách siết chặt giám sát chi tiêu của chính quyền địa phương. Các nhà kinh tế cho rằng nguồn chi này là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng dư thừa công suất trong ngành sản xuất và cơ sở hạ tầng.

Giới chức Trung Quốc cũng công khai thừa nhận tồn tại “mâu thuẫn” giữa cung và cầu, đồng thời cam kết chấm dứt các cuộc chiến giảm giá giữa những doanh nghiệp chạy đua giành thị phần bằng cách hy sinh lợi nhuận. Bắc Kinh thường xuyên cam kết thúc đẩy nhu cầu tiêu dùng, dù chưa đưa ra kế hoạch cải cách cơ cấu quy mô lớn.

Bài viết trên tạp chí Cầu Thị vào tháng trước cũng thừa nhận rằng việc tỷ trọng tiêu dùng thấp “có cơ sở lịch sử không có nghĩa là điều đó vẫn hợp lý trong dài hạn”, đồng thời khẳng định thay đổi mô hình kinh tế là điều cần thiết.

Theo giới phân tích, Bắc Kinh nhận thấy nền kinh tế đang mất cân đối, nhưng muốn khắc phục từ từ vì lo ngại việc thay đổi quá nhanh có thể gây xáo trộn lớn.

Tuy nhiên, ngày càng có nhiều nghiên cứu quốc tế cảnh báo rằng mô hình hiện nay không chỉ gây rủi ro cho kinh tế toàn cầu mà cả chính nền kinh tế nước này.

Trong một báo cáo gần đây, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cho rằng, với gần 60% doanh nghiệp Trung Quốc được nghiên cứu, việc giành thêm thị phần có thể được lý giải bởi các khoản trợ cấp mà họ nhận được. Một nghiên cứu của Ngân hàng Trung ương Italy (BOI) cũng ước tính các vấn đề trong nước, như tiêu dùng yếu và sản xuất vượt nhu cầu, là nguyên nhân dẫn đến khoảng 75% mức tăng xuất khẩu của Trung Quốc.

Trong khi đó, nghiên cứu của McKinsey Global Institute cho thấy mỗi năm Trung Quốc bổ sung lượng tài sản sản xuất nhiều gấp ba lần tổng mức của châu Âu và Mỹ cộng lại. Tuy nhiên, tỷ suất sinh lời trên vốn của Trung Quốc thấp hơn khoảng 40%.