Dự thảo đề xuất hoàn thiện quy định về phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với một số tội thuộc nhóm tội về thuế, lao động, tài chính, bảo hiểm, các tội về tài sản như cho vay lãi nặng, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, các tội về sử dụng đất đai...

Ngày 14/5, Bộ Tư pháp đăng tải hồ sơ thẩm định dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi). Có ý kiến đề xuất cân nhắc mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại.

Theo dự thảo tờ trình chính sách dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi), Bộ Công an đề xuất nhóm chính sách để hoàn thiện quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại.

Theo đó, mục tiêu của chính sách là hoàn thiện quy định về phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với một số tội thuộc nhóm tội về thuế, lao động, tài chính, bảo hiểm, các tội về tài sản như cho vay lãi nặng, lừa đảo chiếm đoạt tài sản; các tội về sử dụng đất đai...

Theo dự thảo báo cáo tổng kết thi hành Bộ luật Hình sự, trong các tội danh đã được khởi tố thì tỉ lệ các tội phạm do pháp nhân thương mại rất thấp. Trong 8 năm qua, chỉ khởi tố 16 vụ đối với pháp nhân thương mại phạm tội.

Nguyên nhân do đây là quy định mới, chưa có tiền lệ nên còn lúng túng trong áp dụng. Bên cạnh đó, nhiều quy định về pháp nhân thương mại còn chưa thực sự rõ ràng nên việc áp dụng còn khó khăn, vướng mắc, dẫn đến đa số các trường hợp chỉ xử lý vi phạm hành chính đối với pháp nhân thương mại.

Trong kỳ báo cáo từ ngày 1/1/2018 đến tháng 11/2025, cơ quan tố tụng đã xét xử sơ thẩm 13 vụ với 41 pháp nhân thương mại, xét xử phúc thẩm 1 vụ với 1 bị cáo, tập trung vào một số tội như tội trốn thuế (chiếm 47%); trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động (chiếm 23,1%); tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp (chiếm 23,1%); tội buôn lậu (chiếm 7,3%).

Hình phạt áp dụng đối với pháp nhân phạm tội chủ yếu là hình phạt tiền (chiếm 94,1%), ngoài ra còn có 1 vụ án bị áp dụng hình phạt đình chỉ hoạt động vĩnh viễn (chiếm 5,9%).

Dự thảo báo cáo đánh giá các quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại còn nhiều bất cập. Hiện nay, pháp luật quy định phạm vi phải chịu trách nhiệm  của pháp nhân thương mại chỉ là 33 tội, chủ yếu tập trung vào các nhóm tội về môi trường, kinh tế. Việc này chưa thực sự phù hợp với tình hình thực tiễn.

Qua tổng kết cho thấy, các nhóm tội về thuế, lao động, tài chính, bảo hiểm, các tội về tài sản như cho vay lãi nặng, lừa đảo, chiếm đoạt tài sản; các tội về sử dụng đất đai… cũng là các tội danh mà pháp nhân thương mại thường xuyên có các hành vi vi phạm.

Theo Bộ Công an, việc hoàn thiện quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong Bộ luật Hình sự còn phù hợp với tình hình thực tiễn công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm và thông lệ quốc tế.

Tài sản của pháp nhân thường lớn hơn cá nhân rất nhiều. Việc truy cứu pháp nhân thương mại giúp Nhà nước thu hồi triệt để tiền thuế, tiền phạt và bồi thường thiệt hại.

Dự thảo báo cáo đánh giá tác động của chính sách cho rằng định hướng này không có tác động tiêu cực đến doanh nghiệp. Ngược lại, có tác động tích cực là loại bỏ các doanh nghiệp dùng thủ đoạn phi pháp để trục lợi, tạo sân chơi bình đẳng cho các doanh nghiệp chân chính về lao động, tài chính, bảo hiểm…

Quá trình tham vấn lấy ý kiến, đại diện Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng hiện nay, ranh giới phạm tội giữa pháp nhân thương mại và cá nhân chưa rõ ràng, rất mơ hồ.

Do đó, nếu mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại sẽ rất bất cập. VCCI đề nghị chỉ mở rộng khi đã hoàn thiện quy định tại điều 75 và điều 76 Bộ luật Hình sự. VCCI cũng cho rằng quy định này có thể gây tâm lý e ngại đối với các nhà đầu tư, do đó đề nghị có đánh giá tác động cụ thể.