Xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp đạt chuẩn quốc tế để bảo vệ nhà đầu tư

Tại diễn đàn “Bức tranh đầu tư tại Việt Nam: An toàn pháp lý, quản trị rủi ro và giải quyết tranh chấp” được tổ chức ngày 27/5/2026 trong khuôn khổ Tuần lễ Trọng tài và Hòa giải Việt Nam 2026, GS.TS Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho biết trong những năm gần đây, Việt Nam tiếp tục được nhìn nhận là một điểm đến đầu tư nhiều tiềm năng trong khu vực bất chấp các biến động toàn cầu.

THỂ CHẾ  PHÁP LUẬT LÀ ĐIỂM NGHẼN 

Những thành tựu này gắn liền với các chính sách kinh tế cởi mở, nền chính trị ổn định và mức độ hội nhập quốc tế sâu rộng. Minh chứng là năm 2025, tổng vốn đầu tư nước ngoài (FDI) đăng ký vào Việt Nam đạt 38,42 tỷ USD, tăng 0,5% so với năm trước, trong đó vốn thực hiện ước đạt 27,62 tỷ USD, mức cao nhất trong 5 năm qua.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển nhanh chóng này, yêu cầu đối với tính ổn định, minh bạch và khả năng dự đoán của môi trường pháp lý ngày càng cao. GS. TS Lê Hồng Hạnh thẳng thắn chỉ ra rằng điểm nghẽn của nền kinh tế về cơ bản nằm trong thể chế, đặc biệt là yếu tố pháp luật và thi hành pháp luật.

“Thể chế là điểm nghẽn của những điểm nghẽn. Không ai muốn đầu tư, muốn trở thành đối tác của doanh nghiệp Việt Nam, của các cơ quan nhà nước với tư cách là chủ đầu tư công nếu họ đi trên "tấm thảm đỏ" thể hiện sự nghênh đón để rồi đi vài bước mới biết rằng ở dưới tấm thảm đó có đinh”, GS. TS Lê Hồng Hạnh nhận định.

Theo Chủ tịch VIAC, để tăng trưởng bền vững và tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, "luật chơi" phải phù hợp, minh bạch và công bằng để nhà đầu tư có thể tiên liệu, nhận diện cũng như kiểm soát được rủi ro.

Ở góc độ đại diện doanh nghiệp, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký kiêm Trưởng ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho biết Việt Nam đang bước vào chu kỳ cải cách thể chế sâu rộng nhất nhiều năm qua. Trong đó, Nghị quyết 66-NQ/TW được coi là “cuộc cách mạng tư duy lập pháp”, giúp tạo không gian an toàn hơn cho hoạt động đầu tư nhờ cắt giảm thủ tục hành chính, giảm tiền kiểm và tăng hậu kiểm.

Dù vậy, ông Đậu Anh Tuấn lưu ý điều doanh nghiệp cần hiện nay không chỉ là tốc độ cải cách mà là tính ổn định và khả năng dự đoán chính sách. Khảo sát PCI 2025 cho thấy một con số đáng suy ngẫm: chỉ khoảng 6-8% doanh nghiệp có thể thường xuyên dự đoán được thay đổi chính sách; nhiều quy định có thời gian hiệu lực quá ngắn khiến doanh nghiệp gặp khó trong việc xây dựng kế hoạch đầu tư dài hạn.

Đồng quan điểm về thách thức trong tiếp cận thông tin, bà Natalie Fairlie, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Australia tại Việt Nam (Auscham), cho biết có tới 49% doanh nghiệp Australia tại Việt Nam gặp khó khăn khi tiếp cận thông tin phục vụ hoạt động đầu tư, kinh doanh. Bà khuyến nghị các quy định mới của Việt Nam cần có lộ trình chuyển tiếp hợp lý để doanh nghiệp thích ứng thuận lợi hơn.

NÂNG CAO NĂNG LỰC PHÒNG NGỪA RỦI RO, HẠN CHẾ TRANH CHẤP

Các diễn giả tại diễn đàn đồng tình cho rằng trong thực tiễn, rủi ro pháp lý không còn chỉ xuất hiện ở giai đoạn phát sinh tranh chấp mà hiện diện ngay từ quá trình xây dựng mô hình đầu tư, lựa chọn đối tác, đàm phán hợp đồng cho đến vận hành. Nhiều tranh chấp xảy ra không nhất thiết vì xung đột lợi ích, mà vì rủi ro pháp lý không được nhận diện đầy đủ hoặc kiểm soát kịp thời ngay từ đầu.

Luật sư Vũ Lê Bằng, Luật sư thành viên Nishimura & Asahi Việt Nam, chỉ ra một trong những rủi ro phổ biến hiện nay là sự thiếu thống nhất giữa các loại giấy tờ pháp lý (giấy chứng nhận đầu tư, giấy đăng ký doanh nghiệp, điều lệ, thỏa thuận cổ đông...) hoặc các phiên bản hợp đồng đa ngôn ngữ chưa điều chỉnh phù hợp với pháp luật Việt Nam.

Trước thực trạng đó, luật sư Vũ Lê Bằng khuyến nghị: “Chiến lược tốt nhất với doanh nghiệp là chuẩn bị cho tranh chấp trước khi tranh chấp phát sinh. Điều này bao gồm việc xây dựng hệ thống quản trị pháp lý, lưu trữ chứng cứ, kiểm soát hợp đồng và chủ động lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp”.

Khi rủi ro xảy ra, các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án (ADR) như trọng tài thương mại và hòa giải đang ngày càng được ưu tiên. Theo khảo sát quốc tế, 48% doanh nghiệp ưu tiên kết hợp trọng tài và ADR nhờ tính linh hoạt, bảo mật và khả năng duy trì quan hệ kinh doanh. Tại Việt Nam, số vụ tranh chấp tại VIAC có liên quan đến FDI và nhà đầu tư nước ngoài đã chiếm tới 48,5% tổng số vụ trong năm 2025, phản ánh xu hướng các doanh nghiệp quốc tế ngày càng coi trọng cơ chế giải quyết chuyên nghiệp, trung lập tại nội địa.

Ông Đậu Anh Tuấn nhấn mạnh việc xây dựng hệ thống giải quyết tranh chấp hiệu quả là nền tảng quan trọng khi Việt Nam hướng tới triển khai các nghị quyết lớn và phát triển trung tâm tài chính quốc tế. Nhà đầu tư nước ngoài không muốn phải sang Singapore, Hồng Kông hay Anh để giải quyết tranh chấp cho các hoạt động đầu tư tại Việt Nam. Do đó, trọng tài thương mại Việt Nam cần trở thành thiết chế uy tín, đạt chuẩn quốc tế. Để làm được điều này, bên cạnh nỗ lực của các trung tâm trọng tài, rất cần vai trò hỗ trợ của Bộ Tư pháp, hệ thống tòa án để bảo đảm phán quyết trọng tài được tôn trọng và thi hành hiệu quả.

Khép lại vấn đề, GS.TS Lê Hồng Hạnh khẳng định mục tiêu của VIAC không phải là tìm kiếm nhiều tranh chấp hơn, mà là hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực phòng ngừa rủi ro, hạn chế tranh chấp và xây dựng môi trường kinh doanh an toàn.

“Một cơ chế hiệu quả là phải tạo dựng được niềm tin cho doanh nghiệp ngay từ giai đoạn trước tranh chấp, và khi tranh chấp không thể tránh khỏi, nó phải đủ chuyên nghiệp để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên cũng như duy trì tính liên tục của hoạt động kinh doanh”, GS.TS Lê Hồng Hạnh nhấn mạnh.