Tỷ phú Bill Gates cảnh báo trí tuệ nhân tạo (AI) có thể làm gia tăng bất bình đẳng nếu chủ yếu phục vụ người có khả năng chi trả…

Tỷ phú Bill Gates, nhà đồng sáng lập tập đoàn công nghệ Microsoft, đưa ra cảnh báo trong báo cáo Goalkeepers hàng năm của tổ chức từ thiện Gates Foundation. Cùng với báo cáo, tổ chức này cam kết chi 1 tỷ USD để mở rộng khả năng tiếp cận AI, giúp nhiều người trên thế giới được hưởng lợi từ công nghệ.

Báo cáo Goalkeepers theo dõi tiến độ thực hiện các mục tiêu phát triển do Liên Hợp Quốc (UN) đề ra nhằm cải thiện chất lượng sống trên toàn cầu vào năm 2030.

Khoản cam kết trên được công bố vào ngày 15/9 và sẽ được giải ngân trong 2 năm tới. Nguồn vốn sẽ dành cho các dự án phát triển mô hình AI hỗ trợ ngôn ngữ địa phương, nâng cao hiệu quả chăm sóc sức khỏe, cải tiến công cụ giáo dục và cung cấp thông tin hỗ trợ nông hộ nhỏ trong sản xuất.

Bên cạnh cam kết về AI, quỹ cho biết sẽ tiếp tục vận động Mỹ duy trì vai trò dẫn dắt trong viện trợ quốc tế, bất chấp những đợt cắt giảm gần đây. Ông Mark Suzman, Giám đốc điều hành Gates Foundation, cho biết tổ chức này sẽ tiếp tục làm việc với Quốc hội và chính quyền Tổng thống Donald Trump.

“Chúng tôi chưa từ bỏ hy vọng vào Mỹ. Đây là giai đoạn khó khăn khi làm việc với Chính phủ Mỹ về vấn đề này, nhưng chúng tôi tin rằng vẫn còn cơ sở để thuyết phục họ”, ông Suzman nói với hãng tin AP.

Báo cáo được công bố trong bối cảnh lo ngại về tốc độ phát triển AI ngày càng gia tăng. Lãnh đạo một số công ty AI hàng đầu đã kêu gọi toàn ngành thận trọng hơn và làm chậm cuộc đua phát triển công nghệ. Việc một cựu nghiên cứu viên của Anthropic từ chức vì cho rằng các nhà phát triển chưa hành động có trách nhiệm cũng làm dấy lên tranh luận về nguy cơ các mô hình AI ngày càng mạnh vượt khỏi tầm kiểm soát của con người.

AI CÓ THỂ KHOÉT SÂU BẤT BÌNH ĐẲNG TRONG XÃ HỘI

Trong bài đăng trên trang cá nhân vào tháng trước, ông Gates cũng cảnh báo AI có thể trở thành “công cụ thu hẹp khoảng cách mạnh mẽ nhất”, nhưng cũng có thể là “nguồn gây bất công nghiêm trọng nhất”. Theo ông, công nghệ này có thể tạo điều kiện cho các hành vi gian lận, phát tán thông tin sai lệch, giám sát, tấn công mạng và khủng bố sinh học.

Gates Foundation, một trong những tổ chức tài trợ y tế toàn cầu lớn nhất thế giới, ưu tiên mở rộng khả năng tiếp cận lợi ích của AI hơn là đầu tư vào các biện pháp kiểm soát rủi ro của công nghệ này.

Tuy nhiên, ông Gates cảnh báo thị trường thường phát triển những công cụ AI tốt nhất trước tiên cho người có khả năng chi trả, khiến các cộng đồng nghèo có nguy cơ tiếp tục bị bỏ lại phía sau.

“Bất bình đẳng gia tăng theo cách đó. Những công nghệ giúp cuộc sống thuận tiện hơn, nâng cao năng suất và đôi khi cứu sống con người thường đến trước với những người vốn đã có nhiều lợi thế nhất”, ông Gates viết trong báo cáo Goalkeepers.

Theo ông Suzman, để góp phần thu hẹp bất bình đẳng, AI phải hoạt động hiệu quả bằng các ngôn ngữ địa phương, thay vì chỉ hoạt động tốt với tiếng Anh và phần nào với tiếng Trung.

Trong khoản cam kết 1 tỷ USD, khoảng 100 triệu USD sẽ được dùng để xây dựng các bộ dữ liệu bằng ngôn ngữ của những cộng đồng còn hạn chế khả năng tiếp cận công nghệ. Dữ liệu cũng phải phản ánh đúng điều kiện và nhu cầu tại từng địa phương.

Tuy nhiên, ông Jonathan Shaffer, Phó giáo sư xã hội học tại Đại học Vermont, cho rằng có thêm dữ liệu chưa chắc giúp AI trở nên công bằng hơn. Cơ sở hạ tầng y tế yếu tại nhiều nơi có thể khiến những nhóm dân cư thiệt thòi nhất không được phản ánh đầy đủ trong dữ liệu huấn luyện, qua đó làm trầm trọng thêm chính những bất bình đẳng mà Gates Foundation muốn thu hẹp.

HỢP TÁC VỚI CÁC HÃNG CÔNG NGHỆ LỚN

Gates Foundation đang hợp tác với nhiều công ty AI lớn để triển khai các dự án. Google.org và bộ phận thí nghiệm AI for Good Lab của Microsoft đã phát động chương trình tài trợ cho những dự án xây dựng hạ tầng dữ liệu cần thiết để AI hỗ trợ hàng nghìn ngôn ngữ ít được sử dụng tại châu Phi.

OpenAI, công ty đứng sau chatbot ChatGPT, cam kết đóng góp 50 triệu USD và phối hợp với Gates Foundation đào tạo nhân viên y tế tại các phòng khám ở Rwanda. Dự án thí điểm này sẽ được mở rộng sang các quốc gia châu Phi khác. Trong khi đó, Anthropic hợp tác với tổ chức để đẩy nhanh quá trình phát triển vaccine và bổ sung dữ liệu về cây trồng địa phương cho chatbot của công ty.

Trong khoản cam kết 1 tỷ USD, khoảng 400 triệu USD sẽ được dành cho giáo dục, trong đó có công cụ giúp giáo viên điều chỉnh giáo án theo những nội dung học sinh chưa nắm vững. Khoảng 400 triệu USD khác sẽ được đầu tư vào y tế, như công cụ rà soát báo cáo khám bệnh để phát hiện triệu chứng bị bỏ sót.

Gần 100 triệu USD nữa sẽ dành cho nông nghiệp, bao gồm ứng dụng cung cấp cho nông dân thông tin theo thời gian thực về thời tiết, kiểm soát sâu bệnh và sử dụng phân bón.

Ông Suzman thừa nhận quy mô đầu tư trên còn rất nhỏ so với hàng tỷ USD mà các tập đoàn công nghệ chi cho sản phẩm thương mại. Do đó, Gates Foundation đang tiếp tục trao đổi với các công ty AI lớn về cách huy động nguồn lực kỹ thuật của họ cho những mục tiêu xã hội.

Dù vậy, ông Shaffer đặt câu hỏi về mức độ công bằng của những sáng kiến do các quỹ tư nhân và doanh nghiệp dẫn dắt. Theo ông, đây vẫn là một hình thức tiếp cận AI chịu sự chi phối lớn của khu vực tư nhân.

Theo chương trình dự kiến, vấn đề quản trị AI cũng sẽ được thảo luận tại các cuộc họp cấp cao của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc ở New York tháng này. Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Antonio Guterres từng nhấn mạnh việc quản trị công nghệ này “không thể chỉ nằm trong tay một nhóm nhỏ quốc gia hoặc công ty”.