Chuyên gia lý giải về hiện tượng “nhập siêu” bất ngờ 5 tháng đầu năm

Số liệu kinh tế 5 tháng đầu năm cho thấy tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đạt khoảng 445 tỷ USD; trong đó, kim ngạch nhập khẩu chiếm khoảng 229,56 tỷ USD (tăng hơn 30% so với cùng kỳ năm trước), dẫn đến cán cân thương mại đảo chiều, ghi nhận mức nhập siêu 13,81 tỷ USD.

Nhận định về con số nhập siêu này tại phiên thảo luận thuộc khuôn khổ Diễn đàn VIF2026 - Summer Summit chiều ngày 11/6, TS. Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội khóa XVI cho biết, tình trạng nhập siêu mạnh diễn ra trong năm nay là một điểm gây bất ngờ, cho dù xu hướng sụt giảm thặng dư thương mại đã được tích lũy từ trước đó.

“Quan sát dữ liệu trong những năm qua cho thấy một xu hướng rõ rệt; đó là dù tổng kim ngạch xuất nhập khẩu tăng trưởng nhưng thặng dư thương mại lại đang giảm dần. Những lo ngại về cấu trúc xuất nhập khẩu này càng rõ nét hơn ở giai đoạn 2024-2025”, ông Hiếu phân tích.

Tuy vậy, sự thâm hụt cán cân thương mại này không hoàn toàn mang ý nghĩa tiêu cực mà một phần xuất phát từ yếu tố khách quan của thị trường. Ông Nguyễn Duy Linh, Tổng Giám đốc CTCP Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS) cho rằng có 2 nguyên nhân chính dẫn tới con số 13,8 tỷ USD nhập siêu. Đó là do lo ngại đứt gãy chuỗi cung ứng trước những ảnh hưởng từ cuộc xung đột tại Trung Đông và tâm lý “chạy đua” trước khi các chính sách thuế của chính quyền Tổng thống Donald Trump có sự thay đổi.

“Điều này khiến các doanh nghiệp chủ động nhập khẩu nhiều nguyên vật liệu hơn để dự phòng. Dẫu vậy, nhìn nhận một cách khách quan, lượng hàng hóa nhập khẩu trong 5 tháng đầu năm sẽ được chuyển hóa thành năng lượng sản xuất cho quý III và quý IV, do đó có thể xem đây là một yếu tố tích cực phản ánh chu kỳ mở rộng sản xuất”, ông Linh nói.

Tuy nhiên, sự gia tăng nhập khẩu này lại cho thấy một tồn tại được nhắc đến từ lâu của nền kinh tế khi đặt cạnh bức tranh thu hút FDI. Trong 5 tháng đầu năm, vốn FDI đăng ký mới tăng 10% (mức cao nhất trong 5 năm qua) và 83% tập trung vào lĩnh vực chế biến, chế tạo. Đáng lẽ sự bùng nổ của FDI phải kéo theo sự phát triển của chuỗi cung ứng trong nước, nhưng thực tế việc nhập siêu lớn cho thấy các doanh nghiệp nội địa chưa đủ năng lực để cung cấp nguyên vật liệu, linh kiện đầu vào cho khối ngoại.

Chính vì chất lượng doanh nghiệp nội địa chưa cao, chưa tham gia sâu được vào chuỗi giá trị toàn cầu, khu vực FDI buộc phải nhập khẩu nguyên vật liệu từ nước ngoài để phục vụ sản xuất. Vì vậy, ông Linh cho rằng, bài toán đặt ra hiện nay không nằm ở việc chúng ta có năng lực thu hút FDI hay không, mà là Việt Nam có năng lực hấp thụ vốn một cách hiệu quả hay không. Hiện mức độ lan tỏa của dòng vốn FDI vào nền kinh tế nội địa vẫn còn rất thấp, khiến Việt Nam kẹt trong tình trạng gia công và phụ thuộc nặng nề vào chuỗi cung ứng nhập khẩu.

Để giải quyết bài toán nhập siêu tận gốc bằng một giải pháp toàn diện, các chuyên gia đề xuất cần khẩn trương xây dựng chuỗi giá trị nội địa để cân bằng lại sự phụ thuộc vào khu vực FDI.

Cụ thể, phải tập trung phát triển công nghiệp phụ trợ, đổi mới công nghệ và nâng cao năng suất lao động để cải thiện năng lực hấp thụ vốn. Đồng thời, cần ươm tạo những doanh nghiệp đầu tàu đủ sức dẫn dắt các chuỗi xuất khẩu ở cả thị trường trong nước và quốc tế, thậm chí có chiến lược thúc đẩy đầu tư ra nước ngoài một cách chuyên nghiệp để tạo lập chuỗi liên kết bền vững của riêng người Việt.

“Nghịch lý nhập siêu hiện tại vừa là chỉ báo về sự phục hồi của các chu kỳ sản xuất, song cũng vừa là hồi chuông nhắc nhở nền kinh tế Việt Nam cần nhanh chóng khắc phục điểm yếu trong chuỗi cung ứng nội địa để phát triển bền vững và tự chủ hơn. Do đó, việc xây dựng lại chiến lược xuất nhập khẩu trong giai đoạn mới cần bao quát cả hàng hóa và lĩnh vực dịch vụ với các bước đi bài bản, thay vì chỉ đơn thuần là mở rộng thị trường”, TS. Phan Đức Hiếu nhấn mạnh.