Đối thoại Shangri-La: Dấu ấn Việt Nam trong kiến tạo an ninh khu vực

Đối thoại Shangri-La lần thứ 23 diễn ra trong bối cảnh môi trường an ninh khu vực và quốc tế tiếp tục chịu sức ép từ cạnh tranh chiến lược gay gắt, xung đột cục bộ, đứt gãy chuỗi cung ứng, biến đổi khí hậu, thách thức an ninh công nghệ và sự suy giảm lòng tin giữa các quốc gia.

Theo Giáo sư Mễ Lương, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu Đông Nam Á, Đại học Ngoại ngữ Bắc Kinh, bài phát biểu dẫn đề của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là một trong những bài phát biểu có sức ảnh hưởng tại hội nghị, tạo sự hưởng ứng mạnh mẽ và phản ánh quan điểm của nhiều nước Đông Nam Á.

TỪ NHẬN DIỆN KHỦNG HOẢNG ĐẾN THÔNG ĐIỆP KIẾN TẠO HÒA BÌNH

Một trong những điểm tạo sức nặng cho bài phát biểu là cách Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhận diện ba cuộc khủng hoảng nền tảng của thế giới hiện nay: khủng hoảng trật tự quốc tế, khủng hoảng mô hình phát triển và khủng hoảng niềm tin chiến lược.

Giáo sư Mễ Lương cho biết cách nhìn này phản ánh khách quan thực tế khi luật pháp quốc tế bị thực thi chọn lọc, chủ nghĩa đơn phương gia tăng, các công cụ kinh tế bị “vũ khí hóa”, cùng với nguy cơ phán đoán sai lầm và thiếu minh bạch.

Những bất ổn này tác động trực tiếp và nghiêm trọng đến các quốc gia vừa và nhỏ, đặc biệt tại châu Á - Thái Bình Dương – khu vực đang là trung tâm tăng trưởng kinh tế nhưng cũng là điểm nóng của cạnh tranh chiến lược.

Khủng hoảng trật tự quốc tế thể hiện rõ qua việc một số cường quốc cố gắng định hình quy tắc theo lợi ích riêng, dẫn đến tình trạng “mạnh được yếu thua”.

Khủng hoảng mô hình phát triển xuất phát từ tăng trưởng chậm lại, biến đổi khí hậu nghiêm trọng, gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu và khoảng cách số ngày càng lớn. Trong khi đó, khủng hoảng niềm tin chiến lược làm gia tăng nghi kỵ, áp lực chọn phe và nguy cơ hiểu lầm leo thang thành xung đột. Ba cuộc khủng hoảng này không tồn tại độc lập mà tương hỗ, tạo nên một vòng xoáy bất ổn khó lường.

Từ nhận diện đó, bài phát biểu không dừng lại ở cảnh báo rủi ro mà đề xuất 6 định hướng nhằm kiến tạo một châu Á - Thái Bình Dương hòa bình, ổn định, phát triển, tự cường và có năng lực giảm thiểu rủi ro từ sớm, từ xa:

Thứ nhất, biến quy tắc và đối thoại thành công cụ giảm rủi ro thực chất thông qua cơ chế cảnh báo sớm, đường dây nóng và tự kiềm chế.

Thứ hai, xây dựng kiến trúc khu vực mở, bao trùm, lấy ASEAN làm trung tâm.

Thứ ba, đặt an ninh con người và sức bền xã hội vào trung tâm an ninh bền vững.

Thứ tư xây dựng chuẩn mực trách nhiệm cho công nghệ mới và công nghiệp quốc phòng, đặc biệt với trí tuệ nhân tạo và không gian mạng.

Thứ năm, tăng cường sức bền xã hội, bảo vệ không gian thông tin trước tin giả và thao túng dư luận.

Thứ sáu, củng cố ngoại giao phòng ngừa, hòa giải và tạo “đường thoát” trước khi xung đột leo thang.

Thông điệp cốt lõi xuyên suốt là hòa bình, ổn định không phải là định mệnh mà cần được các quốc gia chủ động kiến tạo thông qua luật pháp quốc tế, đặc biệt Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) 1982, đối thoại chân thành và phát triển bền vững. Cách tiếp cận này cho thấy Việt Nam không chỉ phân tích vấn đề mà còn đưa ra giải pháp cụ thể, thể hiện tư duy chiến lược dài hạn và trách nhiệm với khu vực.

VAI TRÒ TRUNG TÂM CỦA ASEAN VÀ LẬP TRƯỜNG TỰ CHỦ, CÂN BẰNG CỦA VIỆT NAM

Hơn nữa, bài phát biểu nhấn mạnh rằng an ninh phải gắn liền với phát triển. Hòa bình không chỉ là sự vắng bóng xung đột vũ trang mà còn là điều kiện để duy trì tăng trưởng kinh tế, bảo đảm an ninh lương thực, năng lượng, dữ liệu số và khả năng chống chịu của xã hội trước các cú sốc đa chiều. Đây là quan điểm toàn diện, phù hợp với xu hướng an ninh phi truyền thống đang ngày càng chiếm ưu thế trong thế kỷ 21.

Một điểm nổi bật khác của bài phát biểu là việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tái khẳng định vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc an ninh khu vực. Việt Nam nhấn mạnh kiến trúc an ninh châu Á - Thái Bình Dương cần do ASEAN dẫn dắt, không trở thành đấu trường đối đầu giữa các cường quốc.

Thông điệp này rất quan trọng trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược Mỹ-Trung ngày càng gay gắt, giúp các nước Đông Nam Á duy trì không gian tự chủ và tránh bị cuốn vào vòng xoáy chọn phe.

Từ tinh thần bài phát biểu và các trao đổi tại diễn đàn, lập trường nhất quán của Việt Nam tiếp tục được nhìn nhận trên nền tảng chính sách quốc phòng hòa bình, tự chủ, không liên kết quân sự, không đứng về bên này chống bên kia, đồng thời đề cao trách nhiệm quốc tế.

Đặc biệt, trong phần trả lời câu hỏi tại diễn đàn, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề cập cơ chế đối thoại chiến lược “3 3” giữa Việt Nam và Trung Quốc trong các lĩnh vực ngoại giao, quốc phòng, công an, cho thấy cách tiếp cận đối thoại, thực tiễn và linh hoạt trên cơ sở luật pháp quốc tế, tôn trọng lẫn nhau.

Cùng với nhận định của Giáo sư Mễ Lương, một số cơ quan báo chí quốc tế như: New York Times, Reuters, Nikkei Asia, Straits Times và South China Morning Post cũng chú ý tới bài phát biểu, trong đó nhấn mạnh sự ôn hòa, xây dựng và tính cân bằng chiến lược thể hiện trách nhiệm của một quốc gia.

Một số tờ báo còn nhận xét Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là một trong những nhà lãnh đạo có tư duy toàn cầu của Việt Nam trong nhiều thập kỷ qua.

Cách tiếp cận của Việt Nam không tách rời an ninh với phát triển, mà mở rộng nội hàm an ninh sang các lĩnh vực phi truyền thống như an ninh lương thực, năng lượng, dữ liệu số, biến đổi khí hậu, kinh tế số và quản trị công nghệ mới.

Việc nhấn mạnh trí tuệ nhân tạo, không gian mạng và bảo vệ không gian thông tin cho thấy bài phát biểu đã mở rộng cách tiếp cận an ninh sang các thách thức phi truyền thống đang nổi lên. Cách tiếp cận này cho thấy Việt Nam không chỉ nhấn mạnh việc tuân thủ luật lệ, mà còn tham gia đóng góp ý tưởng cho các nghị sự an ninh khu vực theo hướng bao trùm, bền vững và dựa trên luật lệ.

Hơn nữa, bài phát biểu khẳng định Việt Nam ủng hộ cạnh tranh có giới hạn, có trách nhiệm, dựa trên luật pháp quốc tế và tôn trọng độc lập, chủ quyền của các quốc gia. Lập trường này vừa thể hiện sự kiên định nguyên tắc, vừa linh hoạt thực tiễn, phù hợp với truyền thống “ngoại giao cây tre” của Việt Nam – kiên cường nhưng mềm mại, linh hoạt trong ứng phó với biến động quốc tế.

Bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Đối thoại Shangri-La lần thứ 23 tạo được sức ảnh hưởng và sự hưởng ứng mạnh mẽ nhờ hội tụ ba yếu tố: nhận diện đúng những bất ổn nền tảng của thế giới, đưa ra thông điệp cân bằng, xây dựng về hòa bình và phát triển, đồng thời khẳng định vai trò chủ động, có trách nhiệm của Việt Nam trong cấu trúc an ninh khu vực.

Thông điệp của Việt Nam nhấn mạnh một lựa chọn có tính nguyên tắc: không đối đầu, không chọn phe, nhưng kiên định luật pháp quốc tế; giữ vững tự chủ chiến lược nhưng không khép kín; không chỉ bảo vệ lợi ích quốc gia mà còn đóng góp tích cực vào hòa bình, ổn định và thịnh vượng chung của khu vực. Qua đó, bài phát biểu góp phần thể hiện rõ hơn vai trò chủ động, có trách nhiệm của Việt Nam trong các cơ chế đối thoại an ninh khu vực.